أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
269
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
به مجلس ملّتى كه تشكيل شده بود محوّل گرديد . هيئت مذكوره معتقد آن بودند كه ماههايى كه بر اصول سنهء قمريّه مرتّب شده است مصالح دنيا را اخلال مىنمايد بدين جهت صلاح خود را در آن ديدند كه موسم حجّ را در وقت معتدل و زمان ميوهدارى قرار دهند و بدان وسيله به بازارهائى كه در اطراف مكّه مرتّب مىشود به سهولت تردّد نموده و آمده و رفت كنند ، لهذا به افراد قبايل گفتند كه براى فراموش كردن يك ماه به شهور اين سال يك ماه علاوه كنيم . چون در هرسه سال يك دفعه به اين اصول رعايت نماييم موسم حجّ هر سال به زمانى مىافتد كه همهء محصولات حاضر و موجود است . بناء عليه مردم محصولات خود را آورده هم تجارت كنند و هم ايفاى لوازم زيارت نمايند . از اينرو ترتيب شهور را موافق سنهء شمسيّه نموده ؛ و چون سنهء شمسيّه از سنهء قمريّه قدرى فرق و تفاوت دارد به احداث كبيسه محتاج شدند و تفاوتى را كه از اين حاصل مىشد جمع نموده به بعضى از سالها يك ماه علاوه كرده و آن سال را سيزده ماه مىشمردند . به اين ترتيب حجّ بعضى از سالها به شهر ذى حجه و بعضى به شهر محرّم تصادف مىنمود . يعنى موسم حجّ از شهر ذى الحجّه ابتدا نموده از ماهى به ماهى دور مىكرد . از اين دور يعنى از تفاوت چند روز كه از اجتماع روزهاى كبيسه حاصل مىشد براى بعضى از سالها يك ماه علاوه مىكردند و حرمت يك ماه به ماه ديگر معلّق مىشد . و چون به اعتقاد آنان طاعات و عباداتى كه به ترتيب سنهء قمريّه مرتّب بود مصالح و امور دنيوى را اخلال مىنمود هيئت ملتى مجلس حساب سنهء قمريّه را ترك نموده عبادات خود را به حساب سنهء شمسيّه مرتّب داشتند و حرمت يك ماهه را به ماه ديگر نقل و تأخير كردند . واقعا اگرچه در ترك سنهء قمريه يك نوع منافع دنيوى ملحوظ مىشود ؛ و ليكن حضرت ايزد - جلّ و علا - در زمان سعادت اقتران حضرت خليل و حضرت اسماعيل - عليهما السلام - رعايت حساب شهور قمريّه را امر و فرمان فرموده است . با اينكه امر ايزدى بر اين بود ، اهل جاهليّت براى اينكه مصالح دنيوى را تمشيت دهند فرمان الهى را كه رعايت بر حساب سنهء قمريّه باشد ترك نموده به ترتيب سنهء شمسيّه اعتبار كردند كه به اقتضاى اين ترتيب ، حجّ آنها در ماههاى غير از اشهر حرم واقع مىگوديد . و اين جرأت جاهلانه سبب ازدياد كفر آنان گرديد ؛ زيرا كه حضرت ايزد پاك حجّ آنان را با شهر حرم منحصر داشته بود . آنان به سنين شمسيّه مراعات كرده و