أيوب صبري باشا (پاشا) (مترجم: عبد الرسول منشى)
103
مرآة الحرمين (سفرنامه مكه) (فارسى) ( چاپ مركز پژوهشى ميراث مكتوب ، 1382 ش )
دقّت به نظافت و طهارت حاصل مىشود . بناء عليه به ملاحظه اينكه اسباب راحت و حضور حجّاج ذوى الابتهاج تدارك كرده شود به امر و ارادهء مرحوم سلطان عبد المجيد خان در سال يكهزار و دويست و شصت و هفت ( 1267 ه . ق ) براى حجاجى كه با محمل شريف آمده و در راه عمره و ساحهء شيخ محمود ركز خيام مىكنند ، حفرات مخصوص به القاى مزخرفات كنده شده و لاشه و مزخرفاتى كه جيادت هوا را اخلال كند ابدا در مواقع مزبور ترك نمىشود . با اينكه فى زماننا هذا اكثر حجّاج بحرا آمد و رفت كرده و قوافل محامل شريف آنقدرها ازدحام ندارد . باز از سال مذكور براى دفن مزخرفات حجّاجى كه از عرفات برگشته و در منا ذبح قرابين مىكنند حفرات بسيار كنده شده به حمد الله تعالى اكنون در محلّات شهر شهير مكه معظمه به قدر ذرّهاى عفونت معلوم نشده ، حجّاج مسلمين و سكنهء بلد الامين از اينرو فارغ گشتهاند . مع ما فيه چون اين اوقات اكثر اشخاصى كه به حجّ مىروند از جهلهء ناس بوده و نمىدانند كه هركس بايد به قدر امكان در مكانهاى گشاده و هوادار اقامت كرده و براى حفظ وجود منازل خود را به نظافت و طهارت دائمه نگاهدارند . بناء عليه براى تهوين مصرف هفت و هشت نفر از آنها در اطاقى كه كرايهاش خيلى كم است و از هيچ منفذى هوا نمىگيرد جمع شده و منزل مىكنند و هر روز در روى منقل طبح كرده علاوه بر اينها براى بردن به اوطان خود عطريّات نيز تدارك مىنمايند . مزخرفات اطعمهاى را كه مىخورند در مقابل اطاقها مىريزند و اين مزخرفات به واسطهء رطوبت پوسيده تعفّنات شديده از اينها حاصل مىشود . و چون غفلت دارند كه اين حالات سبب علل و اسقام عديده بوده و هر [ روز هر ] يك على طريق المناوبه ناخوش شده و از شرف زيارت اكثر اماكن مسعوده محروم مىمانند . زيرا كه از يكطرف هر آن سخونت موسم زياده شده و از طرف ديگر رايحهء اطعمهاى كه در روى منقلها پخته مىشود و حرارت آتش اطاقها را مانند حمام گرم مىكنند و آبهاى ملمّع به روغن و مزخرفات اطعمه را رويهم ريخته به واسطهء رطوبت در اندك مدّت پوسيده و تعفّنات زياد مىكند و اقسام حما و ساير ناخوشيهاى مهلك حاصل آمده