قدم پيموده و به صفات ملكوتى نائل آيد . آنچه مسلم است اين است كه صورت ظاهرى هر عبادتى نقش و اثر مطلوبى در روح ايجاد كرده به موازات عبادات عضوى و اعمال جوارحى آثار بسيار نيكويى در تنوير و اصلاحات نفسى از خود به جاى مىگذارد . چنان كه حسّاً درك مىكنيم طهارت ظاهرى در پاكى و روشنى نفس تأثير دارد ، مثلًا هنگامى كه به وضو مىپردازيم به وسيله اين عمل به طهارت ظاهرى پى مىبريم ، در خاتمهء اين عمل عبادى ، يك نوع حالت صفا و انبساط در روان خود احساس مىكنيم كه اين حالت قبل از انجام وضو در ما وجود نداشت و علت آن همانطور كه اشاره گرديد راز بستگى ميان روان و تن است . و گرنه ظاهر بدن از عالم محسوس ، و روح نظر به اصل فطرتش از عالم ملكوت است و موقعيت آن در اين بدن مانند كسى است كه از موطن اصلى خويش دور گشته و غريب افتاده باشد ، بنابراين همچنان‌كه از معارف نفسى آثارى به بدن فرود مىآيد ، از اعمال جوارحى هم انوارى به سوى روح بالا مىرود و حج هر چه را كه سائر اقسام عبادات در بر دارد ، شامل است . به‌علاوه رياضت‌هاى خاصى را نيز دارد كه عبارت است از ترك نمودن وطن ، رنج دادن به تن ، گذشتن از مال ، گسيختگى آرزوها ، تحمل مشقت‌ها ، تجديد پيمان ، حاضر شدن در مشاعر « 1 » و

--> ( 1 ) . مشاعر جمع مشعر است و به عرفات و مشعر و منا اطلاق مىشود .