اقتصادى آنان مىشود . حاجيان به علت اجتماع عمومى و حصول رابطه از اوضاع و احوال كشورهاى يكديگر آگاه مىشوند . مسلمانان در حج از ناحيه اقتصادى فايدهء بسيار مىبرند خصوصاً به اهالى حرمين خير و بركت مىرساند ، چه همانا فقراى آنان را بىنياز مىكند و شكافهايى را كه گرسنگى در زندگى ايشان پديد آورده مسدود مىسازد و وجوه معاش را براى مردم آن سامان كه در سختى هستند آسان مىنمايد ، و بدين جهت خانهء محترم خداوندى كه يادگار حضرت ابراهيم عليه السلام است باقى مىماند ، و پرچم توحيد در روى زمين افراشته مىگردد . اگرچه پيش از اسلام هدف روشن از انجام حج فقط امر دينى بوده ، كه آن طلب آمرزش خداوندى است ، و ليكن آن اجتماع حج از منافع دنيوى كه در زندگانى ادبى و مادى امت عربى تاثير داشته بر كنار نبوده است . اعراب زمان جاهليت به مناسبت فرا رسيدن موسم انجام حج بازارهايى براى بازرگانى احداث مىكرد و همچنين مركزى براى عرضه ادبيات خود به وجود مىآورد ، و زحمات ادبى خود را از نثر و شعر بليغ عرضه مىداشت ، و مسابقه‌هاى ادبى ترتيب مىداد . براى اهالى سوريه در هنگام حج بازارهاى تجارتى بود كه به ايشان و ساكنين مكه و وارد شوندگان به آن خير و منفعت مىرسانيد و همانا موسم حج وعده گاهى براى مردم پراكنده عرب بوده كه به