اين تلبيه‌ها نشان مىدهد كه زائر بيت اللَّه جواب « خدا » را مىدهد نه جواب « خليل خدا » را ، گرچه جواب خليل خدا هم جواب خداست . و گرچه جواب خدا بدون جواب خليل خدا نيست . امّا اين شهود عارف زائر بيت اللَّه است كه فرق مىكند . تلبيه‌ها هم يكسان نيست گرچه ممكن است كسى بگويد : « لبّيك ذا المعارج لبّيك » و لكن در حقيقت به « واذّن فى الناس بالحجّ » لبيك مىگويد و دعوت خليل را لبيك مىگويد نه دعوت جليل را ؛ چون هر اندازه كه انسان در همان مرحله اوّل پاسخ داده باشد به همان اندازه در مقام ظاهر هم لبيك مىگويد . انسانها دوبار لبيك مىگويند و اين دو لبيك در طولِ هم هستند و همواره اين دو بار محفوظ است . يك قضيهء تاريخى و قضيّة فى واقعه نيست كه گذشته باشد . در قرآن كريم آمده است : « واذ أخذ ربّك من بنى آدم من ظهورهم ذُريّتهم و أشهدهم على أنفسهم ألستُ بربّكم قالوا بلى » « 1 » خداوند به رسول خود فرمود : گرچه اين آيهء شريفه ، مخاطب پيامبر خدا است و لكن در حقيقت همهء انسانها را خطاب قرار داده است كه : به ياد آوريد آن صحنهء ميثاق‌گيرى را كه ما از شما تعهد گرفتيم و حقيقت خودتان را به شما نشان داديم . شما ربوبيّت ما را فهميديد و عبوديّت خود را هم مشاهده كرديد و گفتيد : « بَلى » . در جواب خدا كه فرمود : « آيا من ربّ شما نيستم ؟ » گفتيد : « آرى ربّ ما هستى . » اين يك صحنه بود كه خداوند بندگان را به مشاهدهء آن كشيد وصحنهء

--> ( 1 ) - اعراف : 172