« أتأَمُرُونَ النَّاسَ بَالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أنْفُسَكَمْ وَ أنْتُمْ تَتْلُونِ الْكِتابَ أفَلا تَعْقِلُونَ » . « 1 » « آيا مردم را به نيكى امر مىكنيد و خود را فراموش مىكنيد در حالىكه شما كتاب ( وحى ) را مىخوانيد . آيا پس عقل‌هايتان را به‌كار مىگيريد ؟ مسأله‌ى 44 - اگر ضَرَر تركِ امر و نهى بيشتر از انجامِ زيانبار آن باشد ، هيچ‌گاه آن دو را از وجوب نمىاندازد ، كه در وصيتِ امر و نهىِ لقمان به پسرش « وَاصْبِر عَلى مَا أصابِكَ » « 2 » اين‌چنين صبرى ، واجب شمرده شده ، و نيز هرگز تأثير در طرف از شرائطشان نيست كه « عُذْراً أوْنُذْراً » « 3 » به يكى از عذر و تأثير اكتفا كرده ، و « مَعْذِرَةٌ إلى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ » « 4 » تأكيدش مىنمايد ، كه يا بپرهيزند ، و گرنه خودِ انجامِ امر و نهى عذرى است به‌سوى خدا . مسأله‌ى 45 - اين امر و نهى آخرين مرزشان زد و خورد است ، كه طرف با آگاهى كامل و پند و اندرزِ پياپى هم‌چنان به سرپيچى خود ادامه داده كه اينجا جاى تأديب است . مسأله‌ى 46 - سپس زمينه‌ى برخورد جهادى است البته با وجود خطر جانى و يا عقيدتى كه مهم‌تر از آن است زيرا : « وَالْفِتْنَةُ اشَدٌ مِن‌َالْقَتْلِ » « 5 » كه در اين موارد بايستى دفاع كرد ، و اصولًا جهاد به معنى نبرد در اسلام ، تنها دفاعيست ، و هجوم ابتدايى ، پيش از روشنگرى كامل هرگز در اسلام نقشى ندارد . ما هرگز كشتار ابتدايى نداريم ، بلكه كشتارهامان تنها براى دفاع است و بس ، و تا آنجا كه امكانِ برخوردِ مسالمت‌آميز باشد ، هرگز جايى

--> ( 1 ) - سوره‌ى بقره ، آيه‌ى 44 . ( 2 ) - سوره‌ى لقمان ، آيه‌ى 17 . ( 3 ) - سوره‌ى مرسلات ، آيه‌ى 6 . ( 4 ) - سوره‌ى اعراف ، آيه‌ى 164 . ( 5 ) - سوره‌ى بقره ، آيه‌ى 191