و اين سخن كه « حتى يتبين . . . » : تا طلوع صبح ، تنها در اختصاص خوردن و آشاميدن است سخنى نابه‌جا است ، زيرا عمل جنسى كه از مهم‌ترين باطل‌كننده‌هاى روزه است شايسته‌تر است آغاز و انجامش بيان گردد زيرا از خوردن و آشاميدن مهم‌تر است ، و اگر عمل جنسى در رديف اين دو تا هنگام طلوع فجر محدود نباشد معنايش اين است كه تنها خوردن و آشاميدن محدود به‌اين وقت است و عمل جنسى وقتش نامحدود مىباشد ، وانگهى استثنا و يا هر قيد ديگرى كه پس از چند چيز مىآيد برمبناى قاعده‌ى فصاحت و بلاغت عادى - تا چه رسد به‌قرآنيش - به‌تمامى گذشته‌ها رنگ و قيد مىدهد ، و اگر يكى يا چند تا از گذشته‌ها از اين قيد با استثنا بيرون باشد ، مقتضاى بيان درست و رسا اين است كه صريحاً در اختصاص مورد ويژه‌اش باشد ، بنابراين اگر « باشِرُوهُنَّ » مقيّد به « حتى يَتَبَيَّنَ » نباشد لازم است پس از « كُلُوا و اشْرَبُوا حتّى » ياد شود ، و يا اگر پيش از آن است بايستى طورى بيان شود كه معلوم باشد حسابش از اكل و شرب جدا است ، وانگهى اگر قيد تنها به‌مورد آخرين وارد شود بنابراين ، اين « حتى » در آيه شريفه در انحصار آشاميدن خواهد بود و بس و اين نيز بطلانش روشن است . مسائلى پيرامون خوردن و آشاميدن مسأله‌ى 422 - آن‌چه خوردنى و آشاميدنى است برحسب اين نص قرآنى تعمدش روزه را باطل مىكند ، بنابراين اگر ريگى را ببلعد چيزى نخورده تا روزه‌اش باطل شود ، و اگر نخى را در دهان گذارد تا مثلًا با رطوبت آن سوزنى را نخ كند ، و آن را با همان رطوبت مجدداً داخل دهانش كند روزه‌اش باطل نيست ، زيرا چيزى - به‌ويژه برونى را - نياشاميده « 1 » و روى اين اصل - و به‌طريق اولى - داخل كردن هر دود يا غبارى در حلق

--> ( 1 ) - و اين‌جا گرچه احتياج به‌دليل نيست زيرا تنها خوردن و آشاميدن ممنوع است ، با اين وصف آيه‌ى فوق و رواياتى چند هم بر آن دلالت دارد مانند صحيحه محمد بن مسلم كه : از حضرت باقر عليه السلام شنيدم مىفرمود : روزه‌دار هر كارى كند زيان ندارد در صورتى كه از چهار چيز دورى كند خوردنى و آشاميدنى و زنان و ارتماس در آب ( تهذيب 1 : 409 ، 422 ، 406 ) « توضيح اين‌كه زيان در اين باب داراى دو معناست ، زيان يك بعدى و زيان دو بعدى يكى فقط حرام است و مبطل روزه نيست مانند ارتماس كه زيانش يك بعدى است زيان بالاتر آن كه هم حرام است و هم مبطل روزه است مانند سه مورد صدر حديث . خوردن ، آشاميدن ، و تماس جنسى كه اين سه در روزه ماه رمضان زيانشان دو بعدى است حرمت و ابطال روزه بنابراين با اين توجيه اين حديث شريف مورد استدلال قرار مىگيرد . »