كند در عين حال گناهكار نيز هست و در اين صورت اضافه بر قضا در صورت تعمد كفاره هم - چنان‌كه گذشت - واجب است . مسأله‌ى 414 - چنان‌كه اين‌گونه سفر در ماه رمضان به‌جز در صورت ضرورت - برتر يا برابر - حرام است اگر خود را بيمار كنى و يا مراقبت ننمايى و بيمار شوى و يا بيماريت را در صورت امكان معالجه نكنى ، اين‌جا نيز گناه كرده‌اى كه سبب ترك روزه‌ى واجب شده‌اى و بايستى قضاى آن روزه‌ها را پس از رمضان انجام دهى ، و نيز در رمضان كوشش كنى تا بيماريت براى روزهاى ديگر بهبود يابد تا بتوانى تكليف واجب خود را انجام دهى . مسأله‌ى 415 - روزه‌ى طاقت‌فرسا در هر صورت واجب نيست - مگر اين‌كه خودت موجب طاقت‌فرسايى شده باشى و در صورت حرج غير اختيارى چه به‌علت سالخوردگى باشد يا ضعف مزاج و يا طولانى بودن روزهاى رمضان و يا هر علت ديگر اضطرارى ، روزه هم مستحب است و اگر روزه براى زن بچه شيرده طاقت‌فرساست چه مادرش باشد و چه دايه ، چه مزد شير دادن را بگيرد و چه مجانى - در اين مورد نيز در صورت ضرورت - روزه بر او واجب نيست و تنها كفاره‌ى ده سير طعام بر او واجب است ، و از اين‌جا به‌خوبى پيداست كه اگر روزه براى او يا شيرخوارش ضرر داشته باشد حرام است ، و آيا اگر بتواند پس از رمضان قضاى اين‌گونه روزه را بگيرد واجب است يا نه ؟ اين‌جا « عِدَّةٌ مِنْ أيّامٍ أخَرَ » كه درباره‌ى مسافر و بيمار آمده ، نسبت به‌كسى كه نه بيمار بوده و نه مسافر بلكه روزه برايش طاقت‌فرسا بوده روشن‌تر و بايسته‌تر است . مسأله‌ى 416 - اگر در اثر بيمارى ويژه‌اى و يا گرمى استثنايى هوا فقط نيازمند به‌آشاميدن آب است كه تنها نياشاميدن آب براى اين بيمارى ويژه زيان آور و يا تنها طاقت‌فرسا است ، فقط به‌اندازه‌ى ضرورت مىتواند آب بياشامد و روزه‌اش درست است و قضا هم ندارد . و همچنين در مورد افراد معتاد به‌سيگار و يا ترياك و چيزهاى ديگر گرچه اين اعتيادها كلًا حرام است و مصرف مواد مخدر از نظر شرع ممنوع است در عين حال اگر اتمام روزه‌اش بستگى به‌مصرف اين مواد دارد مىتواند به اندازه رفع