و چه بگويم كه شما در شمارش پولى كه حسابش مىكنى حواست را شش‌دانگ متمركز مىسازى ، و در برابر شخص بزرگى كه به‌حضورش خوانده شده‌اى تمامى آداب حضورش را از پيش آماده مىسازى كه مبادا كوچك‌ترين برخورد بر خلاف احترامش از شما سر بزند ، ولى در حالت نماز به‌هر چيزى فكر مىكنى جز به‌نماز و براى همه‌ى مهماتت حضور ذهن دارى به‌جز صاحب نماز ؟ و اگر بپرسيد ، روى اين اصل رواياتى كه وظايف شك‌هاى ميان ركعات را تعيين مىكند زمينه‌اى نخواهند داشت ، پاسخش اين است كه زمينه‌ى اين‌گونه روايات آن‌گونه مردمى هستند كه كنترل درونى و برونى يا برايشان ممكن نيست و يا بسى دشوار است و برحسب قاعده « يُريدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُريدُ بِكُمُ الْعُسْرَ » ( سوره‌ى بقره ، آيه‌ى 185 ) تكليف سخت در اسلام وجود ندارد ، ولى بايد توجه داشت كه احياناً سخت‌تر از كنترل ركعات اطلاع و انجام وظايف شك‌ها است . روى اين اصل شك ميان ركعات را عنوان نمىكنيم و اگر مورد حاجت باشد اين‌گونه مسائل چندان اختلافى نيست ، و از نظر نويسنده در فروعى كه اين‌جا مورد بحث قرار نگرفته فتاواى مرحوم مغفور آيةاللَّه‌العظمى بروجردى بر تمامى فتاواى فقهايى كه مىشناسيم برتر است و مختصراً اگر شكى گريبانگيرتان شد بايد تا آستانه‌ى بطلان نماز فكر كنيد ، و در آخر كار اگر شكى باقى مانده باشد به‌احكام شك عمل كنيد ، و چنان‌كه گفتيم با وسايل شك زدايى ديگر نيازى به‌احكام شك باقى نمىماند . شك در ساير واجبات نماز مسأله‌ى 327 - براساس قاعده‌ى تجاوز اگر در حال نماز شك كنى كه عمل قبلى را انجام داده‌اى يا نه ، در صورتى كه به‌عمل بعدى مشغول شده‌اى نبايد به‌شك خود اعتناء كنى ، مثلًا اگر در ركوع شك كنى كه حمد يا سوره را خوانده‌اى يا نه ، اين شك قابل اعتنا نيست . ولى اگر هنوز مشغول عمل ديگرى نشده‌اى مثلًا قبل از ركوع شك كنى كه حمد يا سوره را خوانده‌اى يا نه ، بايد به آن اعتنا كرده و حواست را متمركز سازى ، و اگر در