مسأله‌ى 288 - اگر بدون اختيار پس از قرار گرفتن پيشانى بر زمين دوباره پيشانى بلند شود و به‌خودى خود مجدداً به‌زمين برگردد هر دو يك سجده محسوب مىشود ، و اگر بتواند از برگشتن مجدد خوددارى كند بايستى اولى را يك سجده حساب كند و به‌نيت سجده دوم پس از نشستن درست مجدداً پيشانى را بر زمين گذارد ، و اگر ذكر واجب را براى سجده اول نگفته بايستى پس از نماز دو سجده سهو انجام دهد . چيزهايى كه سجده بر آن‌ها صحيح است مسأله‌ى 289 - زمين و هر چه بر روى آن يا درونش از معادن و نباتات است به‌شرط پاكى و پاكيزگى به‌طور كلى جايگاه سجده است كه نخست آيات سجده كلًا مطلق است و روايت مسلّم رسول‌اللَّه صلى الله عليه و آله و سلم « جُعِلَتْ لِىَ الأرضُ مَسْجِداً وَ طَهُوراً » زمين را در هر صورت جايگاه سجده و وسيله‌ى طهارت قرار داده است ، و تنها برحسب رواياتى پوشيدنىها و خوردنىها مستثنى شده كه سجده بر آن‌ها درست نيست . مسأله‌ى 290 - نباتات زمين در انحصار درختان و گياهان نيست ، بلكه معادن نيز از مواليد و روييدنىهاى زمين است و مشمول « نبات الْارَضْ » مىباشند ، و يا لااقل مشمول « زمين » اند ، چه اين و چه آن ، بنابراين اصل معدن كه جزء زمين است هم‌چون ساير اجزاى زمين سجده‌گاه است و هرگز اشكالى در سجده بر آن‌ها نيست ، به‌جز مانند طلا و نقره و عقيق و الماس و فيروزه و مانند اين‌ها كه تنها از نظر پوشيدنى بودنشان نبايد بر آن‌ها سجده كرد ، و نه اين‌كه از « زمين » برونند و بالاخره تنها خوردنىها و پوشيدنىها استثنا خورده‌اند و بس « 1 » به‌استثناى چيزهايى كه در اصل پوشيدنى يا خوردنى بوده‌اند ولى در حالت فعلى نيستند و در آينده هم چنان قابليتى از

--> ( 1 ) - علامه حلى در كتاب منتهى ، تحرير و تذكره ، و شهيد در حواشى بر قواعد علامه و ديگران سجده بر گندم و جو را كه هنوز از سبوسش درنيامده جايز مىدانند ، و محقق حلى در شرايع و نافع ، و هم‌چنين سيدمرتضى در موصليّات آورده‌اند سجده بر لباسى كه از پنبه و كتان باشد جايز است ، و گروهى از علماى شيعه ، سجده بر آنچه را كه پوشيدنى يا خوردنى نباشد ، مانند فرش جايز مىدانند . چنان‌كه صدوق در هدايه گويد : بر هر چه خورده و پوشيده نشود سجده جايز است