گردد ، و اگر در سجده اولى يا پيش از سجده دومى يادش آمده اين‌جا نيز همين تكليف را انجام دهد ، و پس از نماز دو سجده سهو براى هر يك از اين دو عمل زيادى انجام دهد ، و اگر پس از سجده دوم - چه در حال سجده و چه پس از انجامش - يادش آمد نمازش باطل است و بايستى مجدداً نمازش را به‌طور صحيح بخواند . مسأله‌ى 278 - ركوع در حال نشستن - كه براى معذور واجب است - بايستى هم‌چون ركوع در حالت ايستادن باشد كه به‌همان اندازه در صورت امكان خم شود ، زيرا بدل حتىالامكان بايستى مانند اصل ، كه مبدل منه است انجام گيرد تا معناى بدل بودن محّقق گردد . سجود مسأله‌ى 279 - سجده به‌طور كلى حالت به‌خاك افتادن ، و در نماز در پيشگاه الهى به‌معناى پيشانى بر زمين نهادن است ، زيرا سجده بالاترين چهره‌ى آشكار خضوع است كه در انحصار حضرت اقدس الهى سبحانه و تعالي است بنابراين حتى در مقابل پيامبربزرگوار صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليها السلام هم هرگز سجده جايز نيست ، گرچه به‌قصد احترام آن بزرگواران هم باشد ، تاچه رسد نسبت به‌ديگران ، كه سجده در مقابل هر چيز و هركس غير معبود يكتا عبادت و شرك است ، و فرشتگان هم كه به‌امر الهى براى آدم سجده كردند بدين معنى نبود كه مورد سجده آنان آدم بوده ، بلكه برحسب آن‌چه به‌تفصيل در تفسير شريف الفرقان آورده‌ايم ، اين سجده سجده‌ى شكر بوده كه به‌شكرانه‌ى چنان معلمى كه پروردگار برايشان مقرر كرد ماموريت يافتند كه « اسْجُدُوا لآدَمَ » براى خاطر نعمت وجودى آدم براى خدا سجده كنند و متأسفانه بعضى از مفسران دقت كافى در اين آيه شريفه نكرده‌اند تا آن‌جا كه « اسْجُدُوا لِادم » را به‌معناى « اسْجُدُوا عَلى آدَمْ » كه بر آدم سجده كنيد گرفته‌اند و اين لغزش و خطايى است بس بزرگ . به‌هرحال آن‌چه كه مسلم است اين حالتِ خضوعى ركوع و سجود ، فقط و فقط در انحصار حضرت اقدس رب‌الارباب و بالاترين عبادت در پيشگاه ربوبى است ، بنابراين