معنى و مفهوم كه از امور ذهنيّه‌اند ؛ چه روح نعتيّت ، تبعيّت است و او نه خالق است و نه مخلوق ؛ زيرا كه خالق معطى وجود است و او نفس وجود اشيا است ، نه معطى وجود ديگر و نه مخلوق ؛ زيرا كه مخلوق قابل وجود است از حقّ و او نفس وجود منبجث از حقّ است ، نه قابل وجود از حقّ ، چنان كه حضرت امام رضا عليه السلام به عمران فرمود كه : اوّل ما صدر نه صانع است و نه مصنوع ، بل صنع است « 1 » ؛ با استدراك به اينكه واسطه و شىء ثالثى ثابت نكردم و لمّش اين است كه حكايت و ظلّ شىء وراى آن شىء نيست در وجود و از انبجاثش از شىء ، چيزى از او كم نمىشود و بر افزودن بر او چيزى بر او نمىافزايد ، چنان كه در اظلال محسوسه به اين نحو است . پس ذات ، خارجيّه‌اى است حاكيه از ذات اوّل تعالى و ذاتى از براى او نيست وراى ظلّيّه و به تبعيّت و حكايت احديّت و مستلزم جميع معانى و صفات و اين مقام منتهاى سير سالكين است و قصوى منزل سائرين و غايت آمال مجتهدين از انبيا و اوصيا و اوليا و وصول هر يك به مقامى از اوست و بالتمام مقام ختمى مآب - صلوات اللَّه و سلامه عليه و آله - است و اولادش و اين مقام بالبلاغ والعمال ميسّر نمىگردد و الّا بتوحيد و فناى رابع كه مختصّ پيشوايان ما است و به بلاغ به اين مقام متحقّق مىشود ولايت تامّه كه نتيجهء سير از خلق به حقّ است و اين مقام در نزد عرفا مسمّى به مقام جمع است و در هر يك از اوليا قوّتى باشد كه مستور نگردد و از خلق به حقّ با عصمت فطريّه و نفس ملكوتيّهء الهيّه مبعوث مىگردد از براى تشريع و تكميل ناقصين و اين مقام ثانى مسمّى به جمع جمع است ، چنان كه زبدة السالكين شيخ محمود در گلشن راز در وصف مولاى ما فرمود : جمال جان فزايش شمع جمع است * مقام دلگشايش جمع جمع است و از اينجا است كه فرموده‌اند : أبيت عند ربّي يطعمني و يسقيني « 2 » و لنا مع اللَّه حالات نحن

--> ( 1 ) . ن . ك : التوحيد ، ص 417 ، ح 1 . ( 2 ) . المناقب ، ابن شهر آشوب ، ج 1 ، ص 184 ؛ عوالي اللئالي ، ج 2 ، ص 233 ؛ بحارالأنوار ، ج 6 ، ص 208 .