گفت : مرا تا روز بعث مهلت بده ، يعنى روزى كه مردم از گورهايشان بيرون مىآيند تا به جزاى اعمالشان برسند و علّت درخواست اين خبيث اين بوده كه موت يا مرگ را در نفخهء اولى درك نكند و خداوند در جواب او فرمود : تو تا روز وقت معلوم مهلت داده مىشوى كه مراد از آن نفخهء اولى است تا در اين صورت مرگ را ميان دو نفخه درك كند و مدّت آن چهل سال است . و اينكه شيطان گفت : فَبِما أَغْوَيْتَنِي . . . [ 1 ] يعنى خدايا به جهت اينكه مرا از رحمتت و بهشت خود محروم و نااميد نمودى و مرا با سجدهء بر آدم امتحان كردى و من در آن امتحان گمراه شدم يا بواسطهء اينكه به گمراهى من حكم نمودى ، من هم بنى آدم را گمراه مىسازم و همه اينها تأويل معناست و ظاهر كلام اين است كه او معتقد است كه گمراهى از جانب خداست و اين از جمله اعتقادات خبيثه است . و مباحثه‌اى كه آن را در كتاب ( زهر الربيع ) نقل كردم در اين باب شگفت انگيز است و آن اينكه من با علماء عامه مباحثه‌اى داشتم و صحبت منجر شد به اينجا كه شيطان كه از اهل علم بوده چه مذهبى داشته است ؟ من گفتم : به نظر من او در اصول از اشاعره و در فروع از حنفيّه بوده است و آنها از گفتار من تعجّب كرده و گفتند : دليل تو چيست ؟ گفتم : گفتار اولش كه ضلالت را به خدا نسبت داده ، مذهب جبريّه از اشاعره است . امّا دوّم : عمل كردن او مطابق قياس در گفتارش است كه گفت : من بهتر از اويم او را از گل و مرا از آتش آفريده‌اى و عمل كردن مطابق قياس اولويّت پندارى از ناحيهء اوست كه گمان كرده سجده براى اشراف و افضل است و او به گمان خود ، خودش را افضل از آدم دانسته و آتش را افضل از گل خوانده و خلاصه اينكه مذهب شيطان افضل از حنفيّه است چون شيطان مطابق قياس اولويّت عمل كرده و ابو حنيفه به قياس مساوات عمل مىكرده كه ضعيفترين نوع قياس و مطرودترين آنست . سپس گفتار او كه گفت ( من از بين دستها و پشت سر و جانب چپ و راست به نزدشان مىآيم [ 2 ] ) . از ابى جعفر ( ع ) روايت شده كه فرمود : معناى ( بين ايديهم ) آنست كه شيطان

--> [ 1 ] سوره اعراف ، آيه 16 . [ 2 ] سوره اعراف ، آيه 17 .