ابليس در يكى از اين كارزارها در حالى كه كودكى بيش نبود به اسارت درآمد و همراه فرشتگان بود تا اينكه از سجود بر آدم سر باز زد . از « طاووس » و « مجاهد » روايت شده است كه « ابليس » قبل از ارتكاب گناه در زمين اقامت داشت و در زمرهء فرشتگان بود و عزرائيل [ 1 ] ناميده مىشد و كلًا ملائكه ساكن در روى زمين جن ناميده مىشدند و در ميان فرشتگان عرصهء زمين كسى به مرتبهء علمى او نمىرسيد و چون به نافرمانى خداوند برخاست مورد غضب واقع شده و خداوند او را ابليس [ 2 ] نام نهاد وَ كانَ مِنَ الْكافِرِينَ * چرا كه در علم خداوند و از ازل او به اين وصف شناخته شد . [ 3 ] ابن عباس گويد : اولين كسى كه به رأى خويش قياس نمود ابليس بود و كسى كه بطريق خويش قياس و استحسان نمايد در زمره ابليس است . أَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ * يعنى آن هنگام كه انسانها با اولين دميدن در صور براى محاسبهء اعمال سر از قبر برآيند و شيطان از خداوند مهلت خواست تا در اولين نفخه همانند انسانها نميرد چرا كه ما بين دو نفخه ، چهل سال فاصله وجود دارد . فَبِما أَغْوَيْتَنِي يعنى چون مرا از رحمت و بهشت خود محروم ساختى و بوسيلهء سجده بر آدم آزمودى تا اينكه گمراه شدم يا تو به گمراهيم حكم فرمودى كه البته همه اينها توجيه و تأويلى بيش نيست چرا كه ابليس به جهت عقائد منحرف خويش خداوند را عامل گمراهى خود مىدانست . [ 4 ] و در كتاب « زهر الربيع » بحثى با دانشمندان عامه داشتم و در آنجا متذكر شدم كه شيطان از دانشمندان بود و توضيح دادم كه او در اصول اعتقادى اشعرى مسلك است و دليل خود را آيه فَبِما أَغْوَيْتَنِي قرار دادم چرا كه ابليس مطابق آيه مذكور خداوند را عامل گمراهى و اغواء مىداند كه اين عقيده اهل جبر و اشاعره است و نيز در فروع احكام او اهل قياس بود أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ ، خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ * و

--> [ 1 ] ظاهراً عزرايل صحيح است كه واژه‌اى عبرانى است و در عربى حارث ناميده مىشود . مجمع البحرين - ص 239 [ 2 ] ابليس از ماده أبلس و به معناى حزن و تحير و يأس از رحمت خداوند است - مفردات راغب - ص 59 [ 3 ] مجمع البيان - مجلد 1 - ج 1 - ص 83 [ 4 ] مجمع البيان - مجلد 3 - ج 8 - ص 24 و 25