جمله است : فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ يعنى از اثر ياد خدا ، و در روايت على بن ابراهيم « 1 » ميگويد اوّل اين آيه در باره حضرت امير المؤمنين عليه السّلام نازل شده ، و در روايت عامّه گويند در باره على و حمزه عليه السّلام و جملات بعد از آن در باره ابو لهب و فرزندانش فرود آمده ، و على بن ابراهيم از حضرت صادق عليه السّلام روايت كند كه سختى و نرمى از دل است و خداوند فرموده ، فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ تا آخر آيه ، وَ كانُوا مُسْلِمِينَ « 2 » ظاهر اين آيه آنست كه اسلام برتر از ايمانست . قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا طبرسى « 3 » قدس سرّه گويد آنها مردمى از بنى اسد بودند كه در سال قحطى خدمت پيغمبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم آمده و تظاهر باسلام نمودند امّا در باطن امر مؤمن نبودند ، بدين وسيله ميخواستند صدقه‌اى بگيرند معناى آيه اينست كه اعراب گفتند ما آورده‌ى تو را باور داريم ، خداوند دستور داد دروغ آنها را بايشان خبر دهند ، تا همين خود معجزه‌اى باشد بدين جهت فرمود قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا يعنى بحقيقت و در باطن امر باور نداريد وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا يعنى از ترس كشتار و اسارت تسليم شديم سپس خداوند بيان فرمود كه جايگاه ايمان دل است نه زبان و فرمود وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ زجّاج گويد : اسلام اظهار خضوع ، و پذيرفتن آورده‌هاى پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم است و به همين مقدار ، خون محفوظ است ، اگر اعتقاد و باور دل با اين اظهار زبانى توام شد ، ايمانست و دارنده آن مسلمان و مؤمن حقيقى است ، و امّا كسى كه تنها اظهار پذيرش دين كرده ، و براى راحت بودن از دست قدرت مسلمين تسليم شده او تنها در ظاهر مسلمان است ولى در باطن معتقد نيست ، و اين دسته از جرگه اهل ايمان خارج

--> ( 1 ) تفسير قمى ص 577 . ( 2 ) سورهء زخرف آيه 69 . ( 3 ) مجمع البيان ج 9 ص 138 و آيه در سورهء حجرات آيه 13 .