العلامة المجلسي (مترجم :همدانى)
368
بحار الأنوار (ج67 و 68) (فارسى)
آهنى ما در زمين اثر نميكند مثل اينكه اينها را بر سنگ سخت مىزنيم حضرت فرمود . و لم ؟ ان كان صاحبكم لحسن الخلق . چرا ؟ با اينكه اين دوست شما خوش اخلاق بود بعد فرمود ظرف آبى بياوريد آوردند حضرت دست مباركش را داخل آن آب كرد . ثم رشه على الارض سپس آب را بر زمين پاشيد و فرمود مشغول شويد پس شروع بكندن كردند با كمال سهولت و آسانى كندند مانند اينكه آن محل رمل و شن است كه با مختصر اشارهاى ميريزد . بيان . . . جملهاى كه حضرت فرمود ( و لم ؟ ) تا آخر كلمهء و لم استفهام انكارى و يا تعجبى است . ان كان مخففه از مثقله است كه اصلش ان است و تعجب حضرت از اين است كه نبايد چنين باشد كه زمين سخت و سفت شود چون اين دوست شما خوش اخلاق بود كه حسن خلق باعث آسانى كارها مىشود هم در حال زنده بودن و هم پس از مردن بر خلاف اخلاق زشت كه موجب زحمت است در هر دو حال و خلاصهء مطلب اينكه چون اين شخص خوش اخلاق بود پس سخت شدت كار حفر از ناحيه او نبوده بلكه مربوط به سختى خود زمين است و لذا از آن آبى كه با دست مبارك حضرت متبرك شده بود بر محل ريخته شد كه بمعجزهء حضرتش در نهايت نرمى شد . و گفته شد كه ان شرطيه است و كلمهء لم بجاى جزاى شرط است كه حاصل معنا اين مىشود . اگر اين شخص خوش اخلاق بود حفر قبر براى اينها مشكل نميشد پس صاحب اوليه مثلا تندخو هستند ولى تصميم مىگيرد كه نرم و خوشرو بشود عرضه داشتم كدام يك از اين دو باارزشتر است فرمود آن كس كه در طبع و سرشت خوش اخلاق است خوش خلقى براى او جبلى است و غير آن را نميتواند بكند ولى تصميمگيرى و تمرين صفت خوش خلقى را فرا گرفته بر خلاف طبع خود عمل كرده و با مبارزه با طبع اوليه خود به اين تمرين ادامه داده و تحمل زحمت و ناراحتيها را نموده كه اين اخلاق باارزشتر است تا خود را به اين كمال رسانيده كه اكنون مثل غريزه شده است . بنا بر اين نظر كسانى كه مىگويند اخلاق غريزى و ذاتى است و تمرين و اكتساب اثرى ندارد اين نظر صحيح هم نيست و باطل است و على عليه السّلام فرمود عود نفسك صبر على المكروه فنعم الخلق التصبر مىگيرد كه نرم و خوشخو بشود عرضه داشتم كداميك از اين دو باارزشتر است ؟ يعنى خود را عادت بصبر بده كه در مقابل مشكلات عادت بصبر كنى چون اخلاق و روشى كه با تصبر و با تحمل زحمت بدست آيد بسيار خوب است .