هنوز و تا زمانى كه نمرده استحقاق هيچ يك از ثواب و عقاب را ندارد و بلكه هر وقت كه ايمان محقق شد و انسان ايمان آورد همان وقت مستحق ثواب مىشود و اگر كفر را انتخاب نمود مستحق عقاب ميگردد و اين استحقاق در انتظار حالت مرگ نيست . ولى چيزى كه هست اين است كه اگر پس از ايمان آوردن كافر شد اين كفر لاحق و بعدى كشف از اين حقيقت مىكند كه ايمان نداشته و ايمان سابقى واقعا ايمان نبوده و استحقاق ثواب نداشته و بحسب ظاهر و از جهت لفظ به او مؤمن اطلاق كرده بوديم و همچنين اگر پس از كفر ايمان آورد آن كفر اصلى سابقى از بين ميرود و استحقاق عقاب ساقط ميگردد و اين سقوط استحقاق از جهت عفو آلهى است نه از جهت احباط و نه از جهت مرگ در حال ايمان . و بيان اين مطلب و تنقيح و توضيح اين حقيقت پس از بيان چند امر روشن مىشود . امر اول اينكه در موضوع حسن و قبح عقلى دو نظر هست يكى اينكه ميگويند ما در بارهء افعال خدا حسن و قبح را قبول نداريم به اين معنا كه نميتوانيم راجع به كارهاى خدا اظهار نظر كنيم كه مثلا ثواب دادن به مطيع خوب و حسن است پس خداوند بايد به او ثواب و پاداش دهد و يا عقاب و عذاب كردن مطيع قبيح است پس نبايد مطيع را عقاب دهد و امثال اين وعده‌اى ديگر عقيدهء به حسن و قبح دارند و ميگويند ميتوانيم در نحوهء رفتار خدا با بندگان خود اظهار نظر نمائيم . اما گروه اول طبق عقيدهء خود ميگويند اساسا استحقاقى نيست نه در طرف ثواب و نه در طرف عقاب بلكه خداوند مالك على الاطلاق و مالك هر گونه تصرفى كه در بارهء بنده‌اش بخواهد هست و قدرت بر پاداش و كيفر دارد و شان و مقام الهى در بارهء رفتارش نسبت به مخلوقش اين نيست كه طرف استحقاق مدح و ذمى داشته باشد و اين يك نحو اصطلاح و قرارى است از طرف شارع و گر نه قطع نظر از اين اصطلاح حقيقت امر اين است كه او مالك مطلق و بندهء هم مملوك محض است . هر چه بخواهد و هر طورى بخواهد ميتواند مطيع را عقاب و كيفر دهد و بدوزخ ببرد . عاصى و گنه‌كار را ثواب دهند و ببهشت برد هيچ اشكالى ندارد . و اما گروه دوم كه ميگويند خداوند بىملاك و بدون معيار هيچ عملى را انجام نميدهد حسن و قبحى هست . ملاك و ميزانى هست اين گروه در جهت استحقاق عقاب مختلف و متمرد هيچ ترديدى ندارند گرچه ممكن است بعنوان احتمال ضعيف گفته شود كه استحقاق از مستقلات عقليه نيست كه عقل بطور بديهى و ضرورى و يا بطور نظرى و پس از تعميق و تامل حكم به استحقاق عقاب نمايد ولى استحقاق عذاب و عقاب نسبت به شخص گناه كار و متمرد امرى است مسلم . اما اينكه مطيع آيا استحقاق ثواب و پاداش دارد يا نه ؟ از نظر بعضى اينجا هم استحقاق هست و بندهء مطيع با انجام اطاعت مستحق پاداش ميگردد و عده‌اى از اصحاب ما همين