و تفكرات و انديشه‌هاى صحيح و منطقى و رابطه نداشتن با اشرار و فساق و چيزهاى ديگرى را لازم دارد و لذا در حديث وارد شده كه نيت مؤمن از عملش بهتر و برتر است . و كسى كه توجه به اين مطالب و شناخت حقيقت نيت را داشته باشد معناى بلند و ارزنده اين حديث برايش روشن است و هيچ گونه نيازى به آن تأويلات و توجيهاتى كه براى حديث نموده‌اند نيست با اينكه خيلى از آن توجيهات پوچ و بىاساس و با سياق و نظم كلام مناسب نيست و لذا فرمود النيّة افضل من العمل نيّت از خود عمل افضل و مراقبت در تصحيح آن از تمام كارها اهمّ است . و اگر اشكال شود كه عمل اگر بدون نيت باشد كه باطل است و اگر با نيت انجام شود كه نيت داخل در خود عمل و يكى از اجزاء عمل است پس چطور مىشود كه جزء عمل فضيلت بر كل عمل داشته باشد ( با اينكه تمام اين اجزاء كه اولش نيت است و آخرش هر چه ميخواهد باشد خود عمل است و ايراد نتيجه اين مىشود كه نيت بر خود نيت برترى داشته باشد كه لازمه‌اش تعدد يك چيز در عين وحدت است چون يك نيت كه بيشتر نيست ) پاسخ اين اشكال اين است كه مقصود از اين جمله اين است كه عمل با نيت و با تمام اجزاء و شرائط و نيتش از بقيه اجزاء و شرائط مهم‌تر و بهتر است چه نيت از اجزاء باشد و يا از شرائط و اينكه حضرت فرمود : الا و انّ النيّة هى العمل آگاه باشيد كه نيت همان عمل است . اين جمله مبالغه و تاكيد اين جهت است كه عمل قطعا بستگى دارد به نيت و عمل بدون نيت هيچ ارزشى ندارد و حقيقت عمل همان نيت است و لذا حرف تاكيد ( ان ) و حرف تنبيه ( الا ) به كار رفته و جمله اسميه كه خود يك نوع تاكيد است و همچنين خبر مبتداء ( العمل ) با الف و لام كه انحصار را ميفهماند و ضمير فصل ( هى ) ذكر شده كه تمام اينها براى تأكيد مطلب و اهميت داشتن آن است . و اينكه حضرت به آيه شريفه استشهاد فرموده به اين منظور است كه توضيح دهد ميزان و ملاك عمل در صحت و بطلان و در نقص و كمال نيت عامل است زيرا چنين فرمود : ( قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ ) يعنى هر كس بر طبق نيت خود عمل مىكند و ارزش عمل هر كس بسته بچگونگى نيت او است و اينكه حضرت شاكله را كه به معناى حالت و طريقه و روش است به نيت تفسير فرموده شايد از اين جهت باشد كه ميخواهد اشاره به اين مطلب نمايد كه نيت و انگيزه انسان در عمل بستگى دارد به حالت درونى و روش و مسير انسان در زندگى همان طورى كه قبلا گفتيم گر چه همين لفظ شاكله به معناى نيت هم آمده كه فيروزآبادى در قاموس گويد شاكله به معناى شكل و هيئت و ناحيه و طرف و نيت و طريقه و روش است . و در مجمع البيان در تفسير اين آيه گويد : يعنى هر يك از مؤمن و كافر بر طبق