عبوديت است باشد و چنين شخصى اساسا معنا و حقيقت عبوديت و بندگى را نفهميده و به اين مرتبه از فهم و معرفت نرسيده تا او را پايه و انگيزه عبادتش قرار دهد و مردم از لحاظ انگيزه عبادت به چند گونه و گروه تقسيم‌بندى ميشوند يكى از آنها كه در مرتبه نازلتر و پائين‌تر است افرادى هستند كه اعمال و عبادتشان از جهت خوف و ترس است چون از عذاب و آتش ميترسد و گروهى بر پايه رجاء و اميد خدا را عبادت مينمايند كه به ثواب و اجر اخروى رسيده و به بهشت نائل گردد و هر يك از اين دو گروه گر چه نسبت به آن بندگانى كه در سطح عالى از معرفت هستند و هدفشان در عبادت جز تعظيم و تجليل معبود چيز ديگرى نيست و خود را از توجه و علاقه غير ذات اقدسش آزاد كرده‌اند . با اين حال بالاخره نيت و قصد آنها صحيح و درست است چون هر چه هست هدفشان امر اخروى و محرك آنها در عبادت خدا وعده‌هاى خدا است گر چه آن هدف از امورى است كه در اين جهان با نمونه و نمود آن امور انس و الفت داشته‌اند . و اما موضوع منافات داشتن چنين عبادتى با قصد و اخلاص پاسخش از اين قرار است كه منظور از اخلاص چيست ؟ اگر مقصود اين است كه عبادت به انگيزه اخروى باشد و هيچ گونه امر دنيوى و بهره‌هاى زود گذر اين جهان در آن دخالت نداشته باشد از قبيل مدح و ستايش ديگران و يا مثلا آزاد كردن برده و بنده براى رهائى از هزينه و مخارج زندگى آن برده و نظائر آن در اين فرض بديهى است كه هدف بودن بهشت و رهائى از دوزخ با اخلاص به اين معنا هيچ گونه منافاتى ندارد و اگر مقصود از اخلاص اين باشد كه انسان در عمل و عبادت خود هيچ نظرى بما سوى اللَّه و به غير جمال و جلال و عظمت خدا نداشته باشد البته بحسب منابع شرعى و فقهى دليل و سندى بر اين مطلب كه صحت عبادت متوقف بر اخلاص به اين معنا باشد نداريم ، بلكه دلائل فراوانى بر خلافش هست و علاوه بر اين همانطور كه قبلا گفتيم نوع مردم معمولى اخلاص در عبادت به اين معناى اكمل و اتم از آنها ساخته نيست چون شناخت و معرفت جمال و جلال و عظمت الهى در باره آنان ناقص و نارسا است و اكثر مردم عبادت بانگيزه دست آوردن ثواب و يا بر حذر ماندن از عقاب و عذاب براى آنها امكان پذير است بنا بر اين مشروط بودن عبادت و صحت تكاليف باخلاص به آن معنا تكليف به غير مقدور است و نيز خداوند متعال در آيه شريفه فرموده يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً سوره سجده 16 بانگيزه ترس از آتش و طمع و بهشت خدا را بخوانيد و نيز در آيه ديگر فرمايد و يَدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً سوره انبياء 90 در حال ترس و اميد ما را ميخوانند در اين آيات خداوند ترغيب و ترهيب فرمود و دستور بيم و