و « 1 » ظاهر آن است كه مراد از استغفار در اين كلام شريف ، توبه باشد ؛ امّا توبهء كامل . و مجرّد پشيمانى - چنان كه از بعضى احاديث ، ظاهر مىشود - يا پشيمانى با عزم بر آن كه ديگر مرتكب معصيت نشود نيز ، توبه باشد . و ممكن است كه توبه ، دو نوع باشد : يكى توبه‌اى كه البته خداى تعالى قبول مىكند ، و آن ، عبارت از توبه‌اى باشد كه شش امر مذكور در آن متحقّق باشد ؛ و ديگرى ، توبه‌اى باشد كه مشتمل بر امور مذكوره نباشد و قبول آن ، موقوف بر كَرَم وتفضّل الهى باشد . و از كلام حضرت سيّد السّاجدين عليه السلام در بعضى از ادعيهء صحيفهء كامله ، ظاهر مىشود كه قبول توبه ، مطلقاً از راه تفضّل باشد ، نه از جهت استحقاق . « 2 » و با وجود اين معنى ، ممكن است كه بعضى از مراتب توبه ، به مقتضاى تفضّل و وفاى به وعده ، البتّه مقبول باشد و بعضى ديگر ، در معرض احتمال باشد . [ چگونگى توبه و شرايط آن ] و معاصىاى كه توبه از آنها كنند - چنانچه بعضى از علما ذكر كرده‌اند - ، چند نوع است : يكى ، آن كه بعد از آن ، كفّاره يا تداركى لازم نشود ، مثل پوشيدن جامهء حرير . و توبهء از اين نوع ، غير پشيمانى و عزم بر عدم ، امرى ديگر نيست . دويّم ، معصيتى كه بعد از آن ، امرى ديگر لازم شود ، مثل روزه خوردن ، عمداً در ماه رمضان كه موجب قضا و كفّاره مىشود ، و ترك نماز كه موجب قضا مىشود ، و مثل بردن حقوق ماليه از مردم كه اداى آن مال به ايشان لازم مىشود ، و مثل اضلال كردن شخصى كه هدايت و ارشاد او لازم مىشود . پس در چنين معاصىاى ، به غير توبه ، لازم است به جا آوردن امرى كه تابعِ معصيت است . سيّم ، معصيتى كه امرى ديگر ، تابع آن معصيت هست ؛ امّا لازم نيست به جاى آوردن آن امر ، مثل آن كه كسى معصيتى بكند كه مستحقّ حدّ شرعى شود و كسى بر آن شاهد نباشد . پس او مخيّر است ميانهء آن كه پيش حاكم شرع ، اقرار كند و اقامتِ حدّ شرعى بر او بكنند ، و آن كه معصيت خود را پنهان دارد و در درگاه الهى توبه كند ، و شايد كه اين شق ، بهتر باشد . و اگر حقّ غير مالى از حقوق مردم بر ذمّهء او لازم شود و آن صاحب حق ، عالِم نباشد ، مثل آن كه كسى را دشنام داده باشد يا غيبت كرده باشد ، بعضى گفته‌اند كه توبهء تنها ، كافى نيست و بعضى گفته‌اند : او را اعلام مىبايد كرد و تحصيل برائت ذمّه نمود . و اگر عالِم باشد ، مىبايد تحصيل برائت ذمّه نمود و اگر پدر كسى را ،

--> ( 1 ) . الف و ب : - « و » . ( 2 ) . صحيفهء سجّاديه ( ابطحى ) ، دعاى 16 ، ص 48 ، و دعاى 80 ، ص 153 ، و دعاى 117 ، ص 233 .