ندارد و اين حديث ، فى الجمله ، تنافى با آن حديث دارد كه قبل از اين ، مذكور شد و دلالت مىكرد بر آن كه در عوض غناى دنيا ، درختى در بهشتْ خداى تعالى خلق كرده كه آوازهاى خوب ، از آن مىآيد و اگر كنيزان مغنّيه در بهشت مىبودند ، در جواب سائلى كه مىپرسيد كه : « آيا در بهشت ، غنا مىباشد ؟ » ، حضرت مىفرمود كه : بلى . كنيزان مغنّيه ، در بهشت هست . و اگر مفسدهء حمل اين حديث بر معنىِ ظاهر ، منحصر در اين مىبود ، مىتوانست بر ظاهرش حمل كردن و دفع كردن منافات به وجهى بعيد ؛ امّا چنانچه دانستى ، منحصر در اين معنى نيست . پس ، از جهت آن كه مخالفت ضرورت و قرآن و غير آن لازم نيايد ، به وجهى تأويل بايد كرد يا همهء اين اخبار را بر تقيّه حمل كرد ، خصوصاً حديث كنيزك مغنّيه [ را ] ؛ زيرا كه خلفاى بنى اميّه و بنى العبّاس ، همگى كنيزان « 1 » مغنيّه مىداشته‌اند و غنا گوش مىكرده‌اند . پس مىتواند بود كه جهت دفع ضرر از خود ، ائمّهء معصومين عليهم السلام كلامى فرمايند كه ظاهرش ، جواز غنا باشد و احتمال غير آن داشته باشد . و بنا بر شقّ دوم - كه مخصوص به غنا در قرآن باشد - ، جواب به نحوى خواهد بود كه معلوم باشد و دلالت بر جواز غنا در اشعار واذكار ، نخواهد داشت . و امّا سند اين احاديث ؛ پس در سند حديث اوّل ، على بن معبد ، مجهول و عبد اللَّه بن القاسم - كه مذكور شد كه غالى و كذّاب و متروك الحديث است - ، داخل هستند و حديث دوم نيز على بن معبد در سندش داخل است و حديث سوم ، يكى از رواتش سهل بن زياد است ، كه مذكور شد كه كذّاب و فاسد المذهب و فاسد الروايه است . و ديگر ، على بن اسماعيل ميثمى « 2 » و موسى بن عمر صيقل است و هيچ كدام ، توثيق صريح ندارند . و ديگر سكونى است ، كه قبل از اين مذكور شد در حديث حُدا كه از جملهء عامّه است و توثيق ندارد ، و با وجود اينها ، مُرسل است . و حديثى كه ابن بابويه روايت نموده نيز مُرسل است و هيچ‌يك از رواتش معلوم نيست و چنين احاديث ، با وجود معارضات و موافقت مذهب « 3 » عامّه و جهاتى كه مذكور شد ، احتمالى به غير طرح و حمل بر تقيّه يا تأويل ندارد . [ ج : احاديث ديگرى كه در جواز غنا وارد شده ] و از جملهء آنچه به آن مستند مىشوند ، حديثى است كه عامّه در كتاب‌هاى خود روايت كرده‌اند كه حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرموده كه : كسى كه تغنّى به قرآن نكند ، از ما نيست . « 4 »

--> ( 1 ) . الف : « كنيزك » . ( 2 ) . الف : - « ميثمى » . ( 3 ) . ب و ج : - « مذهب » . ( 4 ) . كنز العمّال ، ج 1 ، ص 605 ، ح 2769 .