ذكر ترجيع ، و بعضى به ذكر اطراب ، اكتفا نموده‌اند . و در عرف عرب ، خوانندگىهاى متعارف كه بر وصف ترجيع و اطراب اشتمال دارد ، همه را غنا مىنامند ؛ بلكه خوانندگىِ شخصى كه حُسن صوتى نداشته باشد ، آن را نيز غنا مىنامند ؛ امّا غناىِ بد . و در معنى غنا ، اگر اطرابْ مأخوذ باشد ، چنين خوانندگىاى كه خوش نيايد ، حرام نخواهد بود و اگر مأخوذ نباشد ، حرامى خواهد بود بىلذّت . و حاصل كلام آن كه خوانندگىهاى متعارف ، خواه آنچه با سازها باشد ، و خواه غير آن ، و خواندن قرآن به تحرير و نغمه با حُسنِ صوت و آنچه مؤذّنان ، بعد از اذان و در وقت سحر مىخوانند و مناجاتش نام مىكنند « 1 » ، همگى غناست و در زمان حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله و ائمّهء معصومين - صلوات اللَّه عليهم أجمعين - ، غير اذان در اوقات صلوات ، چيزى نبوده . و حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله دو مؤذّن داشته : يكى بلال و يكى [ عبد اللَّه ] ابن امّ مكتوم . و در ماه مبارك رمضان ، حضرت مىفرموده كه : تا اذان دوم را نشنويد ، چيزى مىتوانيد خورد . و مناجات اوّل و دومى نبوده و اينها ، از جمله بدعت‌هايى است كه به تدريج ، پيدا شده و خالى از غرابتى نيست كه مناجات - كه نامِ سرگوشى و سخنِ پنهان گفتن است - ، اسم ، نعره و فرياد گذاشته‌اند و گمان مىكنند كه در آن سحر چيزى كه به جهت اين شغل مىكنند و اكثرى آن است كه نماز شب نمىكنند ، ثواب بسيار دارد ، با آن كه اصل اين فعل ، بدعت است و متضمّن شعر خواندن است در مساجد . و در حديث صحيح ، وارد شده كه حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله فرمود كه : هر گاه كه بشنويد كه كسى در مسجد ، شعر مىخواند ، بگوييد : « فَضَّ اللَّه فاك ! » ؛ يعنى : خداى تعالى ، دهنت را بشكند ! مساجد را از براى قرآن ، مقرّر ساخته‌اند . « 2 » و آنچه در شب مىخوانند ، از جهت ديگر هم بد است ؛ زيرا كه شعر خواندن در شب ، منهى عنه است ، حتّى آن كه در خواندن مدح اهل بيت [ باشد ] ، با آن كه عبادت است ، در خصوص شب ، نهى واقع شده . و آنچه در روز جمعه و شب جمعه مىخوانند ، مكروهى ديگر است و اشعارى را كه به طريق مصنّفان در وقت چاشتِ جمعه مىخوانند و صلوات نامش كرده‌اند ، از جملهء بدعت است و از ذكر خداى تعالى به آواز بلند و فرياد ، نهى وارد شده . و ذكرهايى كه در مساجد مىكنند و عبادتش مىدانند ، همه از جملهء غنا و مشتمل بر بدىهاست كه مذكور شد . و گاه هست كه بعد از نمازهاى

--> ( 1 ) . الف : - « و مناجاتش نام مىكنند » . ( 2 ) . الكافى ، ج 3 ، ص 369 ، ح 5 .