شرح : گفت امير المؤمنين عليه السلام كه : اى مردمان ! به درستى كه اللَّه - تَبَارَكَ وَ تَعَالى - فرستاد سوى شما محمّد را صلى الله عليه و آله ، و فرو فرستاد سوى او قرآن را با بيان هر چه به كار آمدنىِ خلايق است و در آن و در دليل آن ، اختلاف ، بىمكابره مىرود ، بر حالى كه شما نادان و غافل بوديد از كتاب الهى و از كسى كه فرستاد كتاب را و از پيغمبر خدا و از كسى كه فرستاد پيغمبر را ؛ چه ايشان اللَّه تعالى را نمىشناختند به يگانگى در ربوبيّت ؛ چون پيروى ظن مىكردند در قرار نيك و بدِ افعال و غافل بودند از فايدهء فرستادن رسولان و كتاب‌هاى الهى كه آن فايده ، نهى از اختلاف از روى ظن است و فرمان‌بردارى وصىّ عيسى عليه السلام نمىكردند . اصل : « عَلى حِينِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ ، وَطُولِ هَجْعَةٍ مِنَ الْأُمَمِ ، وَانْبِسَاطٍ مِنَ الْجَهْلِ ، وَاعْتِرَاضٍ مِنَ الْفِتْنَةِ ، وَانْتِقَاضٍ مِنَ الْمُبْرَمِ ، وَعَمًى عَنِ الْحقّ ، وَاعْتِسَافٍ مِنَ الْجَوْرِ ، وَامْتِحَاقٍ مِنَ الدِّينِ ، وَتَلَظٍّ مِنَ الْحُرُوبِ عَلى حِينِ اصْفِرَارٍ مِنْ رِيَاضِ جَنَّاتِ الدُّنْيَا ، وَيُبْسٍ مِنْ أَغْصَانِهَا ، وَانْتِثَارٍ مِنْ وَرَقِهَا ، وَيَأْسٍ مِنْ ثَمَرِهَا ، وَاغْوِرَارٍ مِنْ مَائِهَا » . شرح : صدر اين [ فقره ] تا امْتِحاقٍ مِنَ الدِّين ظاهر شد از شرح خطبه . پس اين جا بيان وَ تَلَظٍّ تا آخر مىشود . التَلَظِّي ( مصدر باب تَفعُّل ) : افروخته شدن آتش . يعنى : و زبانه كشيدنى كه ظاهر بود از آتش‌هاى جنگ‌ها . فرستاد محمّد - عَلَيْهِ وَ آلِهِ السَّلَامُ - را بر وقت زرد شدنى كه ظاهر بود از سبزه‌زارهاى باغ‌هاى دنيا و خشكىاى كه ظاهر بود از شاخ‌هاى درختان آن باغ‌ها و پراكنده شدنى كه ظاهر بود از برگ‌هاى درختان آن باغ‌ها و نااميدىاى از ميوهء آن باغ‌ها و فرو رفتنى كه ظاهر بود از آب آن باغ‌ها در كاريزها و چشمه‌ها و چاه‌ها . اصل : « قَدْ دَرَسَتْ أَعْلَامُ الْهُدى ، وَظَهَرَتْ أَعْلَامُ الرَّدى ، فَالدُّنْيَا مُتَهَجِّمَةٌ فِي وُجُوهِ أَهْلِهَا مُكْفَهِرَّةٌ ، مُدْبِرَةٌ غَيْرُ مُقْبِلَةٍ ، ثَمَرَتُهَا الْفِتْنَةُ ، وَطَعَامُهَا الْجِيفَةُ ، وَشِعَارُهَا الْخَوْفُ ، وَدِثَارُهَا السَّيْفُ ، مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ ، وَقَدْ أَعْمَتْ عُيُونُ