الشيخ الصدوق (مترجم: كاظمى)
18
مصادقة الإخوان (فارسى)
در بارهء استادان وى نوشتهاند كه فقه و حديث را از سعد بن عبد اللَّه قمى اشعرى و حسين بن محمد عطار و عبد اللَّه بن جعفر حميرى و قاسم بن محمد نهاوندى فراگرفته است . مرقد ابو الحسن على بن حسين بن موسى بن بابويه هنوز در قم معروفست و در ميان شهر در جوار آستانه در قسمت شرقى قبرستان مزاريست كه اكنون به « ابن بابويه » معروفست و صحن كوچك و گنبد شلجمى شكل كاشى كارى و بقعه و ضريح چوبين دارد « 1 » . ابو الحسن على تا جايى كه بما رسيده است سه پسر داشته : حسن و ابو عبد اللَّه حسين و ابو جعفر محمد ملقب و معروف بصدوق . در هر جا كه ذكرى ازين سه برادر كردهاند تصريح كردهاند كه حسن فقيه و دانشمند نبوده و تنها جنبهء پرهيزگارى براى او قائلند . با اينكه در برخى از مآخذ تصريح كردهاند كه ابو جعفر محمد نخست بجهان آمده است چون كنيهء پدر ابو الحسن بوده و در آن زمانها عادت چنين جارى بوده است كه پدر كنيهء خود را از نام فرزند مهتر مىگرفته يعنى كنيهاى اختيار ميكرده و چون نخستين پسر را پيدا مىكرده نام او را از همان كنيهء خود ميگرفته است ناچار ازين سه برادر حسن مىبايست پسر مهتر باشد و چون پدر ابو الحسن على را حسين نام بوده است و در هر خانواده نيز معمول بوده كه پسر مهتر را حسن و پسر دوم را حسين نام مىگذاشتهاند ناچار ابو عبد اللَّه حسين پسر دوم و ابو جعفر محمد ملقب بصدوق پسر كهتر و برادر سوم بوده است . چنان كه پس ازين خواهد آمد ابو جعفر محمد صدوق در رى مىزيسته و در همين شهر درگذشته و چون بازماندگان اين خاندان كه همه فرزندان ابو عبد اللَّه حسين بودهاند تا منتجب الدين كه آخرين آنهاست و در اواخر قرن ششم بوده بيشتر در قم مىزيستهاند پيداست كه وى ساكن قم بوده و شايد از آن شهر بيرون نرفته باشد . ابو الحسن على نخست دختر عمش محمد بن موسى بن بابويه را بزنى گرفته و از و فرزندى نداشته است « 2 » . چنان مىنمايد كه اين هر سه برادر از يك مادر بودهاند و پيش ازين هم اشاره رفت كه بروايتى مادرشان ام ولد نام داشته و بروايتى ديگر كنيزكى ديلمى بوده است « 3 » و چون در نامهء دانشوران نيز از زبان غضايرى آمده است كه ابو جعفر محمد خود گفته است كه بدعاى امام زمان بجهان آمده و بدين فخر ميكرده است و همه نوشتهاند كه وى پسر نداشت و از امام درخواست پسر كرد در صورتى كه كهترين آنها به اين دعا بجهان آمده باشد ناچار آن دو پسر ديگر هم در نتيجهء همين دعا پديد آمدهاند . 2 ) حسن بن ابى الحسن على . چنان كه اشاره رفت در مراجعى كه ذكرى ازو شده تصريح كردهاند كه وى مشغول بزهد و عبادت بوده و با مردم آميزش نداشته و فقيه نبوده است « 4 » و حتى تصريح كردهاند كه وى برادر ميانه بوده اما با دلايلى كه پيش ازين آوردم بيشتر احتمال مىرود كه برادر مهتر بوده باشد .
--> ( 1 ) راهنماى قم - از انتشارات دفتر آستانهء قم - طهران 1317 ش . ص 96 - 97 ( 2 ) تنقيح المقال ج 3 ص 154 ( 3 ) تنقيح المقال ج 3 ص 154 ( 4 ) تنقيح المقال ج 1 ص 293 و 338 و ج 3 ص 155