حضرت عليه السلام فرمود : « به درستى كه خدا آفريدگانى چند را آفريد ، پس آلت استطاعت را در ايشان قرار داد و كار را به ايشان وانگذاشت ، پس ايشان صاحب استطاعت‌اند و مىتوانند كه فعل را به جا آورند ، و در وقت فعل با فعل . ( يعنى : هرگاه آن فعل را به جا آورند ) . پس هرگاه آن را به جا نياورند ، در پادشاهى و ولايت خدا چنان نيستند كه توانايى داشته باشند كه كارى را كه نكرده‌اند بكنند ؛ زيرا كه خداى عزّوجلّ از اين عزيزتر است كه كسى در مملكت و پادشاهى او ، با او دشمنى و برابرى تواند نمود » . بصرى عرض كرد كه : پس مردم مجبورند ؟ حضرت فرمود كه : « اگر مجبور بودند ، معذور مىبودند ، كه خدا بهانهء ايشان را مىپذيرفت و بدى ايشان را محو مىنمود و عقوبت و عذاب از ايشان بر مىداشت ؛ چه عذاب كردن بر فعلى كه اختيارى نباشد زشت است و خدا از آن منزه است » . عرض كرد كه : پس امر را به ايشان واگذاشته ؟ حضرت فرمود : « نه » . بصرى عرض كرد كه : هر گاه مردم مجبور نباشند و امر به ايشان مفوّض نباشد ، پس حال ايشان چه خواهد بود و بر چه صفت هستند ؟ حضرت فرمود كه : « خدا دانست كارى را كه از ايشان سر مىزند ، پس آلت و اسباب آن كار را در ايشان قرار داد . پس هرگاه آن را بكنند ، استطاعت دارند با آن فعل كه به جا مىآورند » . بصرى گفت كه : گواهى مىدهم كه اين‌كه فرمودى ، حق و درست است و آن‌كه شما خاندان پيغمبرى و رسالت خداييد . 417 / 3 . محمد بن ابى عبداللَّه روايت كرده است ، از سهل بن زياد و على بن ابراهيم ، از احمد بن محمد و محمد بن يحيى ، از احمد بن محمد ، همه ، از على بن حَكم ، از صالح نيلى كه گفت : از امام جعفر صادق عليه السلام سؤال كردم كه : آيا بندگان را چيزى از استطاعت هست كه توانايى بر كارى داشته باشند ؟ حضرت فرمود كه : « هر گاه فعل را به جا آورند ، صاحبان استطاعت‌اند ؛ به آن استطاعتى كه خدا آن را در ايشان قرار داده » . صالح مىگويد كه : عرض كردم كه : آن استطاعت چه چيز است ؟ حضرت فرمود كه : « آلت و اسبابى كه فعل از آن حاصل مىشود ؛ مانند زناكار هرگاه زنا كند ، مىتواند كه زنا را به عمل آورد ، در هنگامى كه زنا مىكند و اگر آن زانى زنا را ترك مىكرد و زنا نمىكرد ، مىتوانست كه آن را ترك كند ، هرگاه ترك مىكرد » . بعد از آن حضرت فرمود كه : « او را پيش از فعل ، هيچ استطاعتى و توانايى نيست ؛ نه كم