آيا پس عقل نداريد ؟ » . و فرموده است كه : « إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ * وَ لَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » « 1 » ، يعنى : « به درستى كه ما فرود آورندگانيم بر مردم اين ده ، عذابى را از آسمان ، به سبب فسق ايشان ( يا به واسطهء آنچه بودند كه فسق مىنمودند ، و از دايرهء فرمان بيرون مىرفتند ) . و هر آينه به حقيقت كه واگذاشتيم از آن [ ده ] نشانهء روشنى را از براى گروهى كه عقل دارند » . اى هشام ، به درستى كه عقل با علم و دانش است ، و خداى تعالى فرموده است كه : « وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ » « 2 » ، يعنى : « و اين داستان‌ها كه گذشت ، بيان مىكنيم آنها را از براى مردمان و در نمىيابند آنها را مگر علما و دانايان » . اى هشام ، بعد از اين ، آنان را كه عقل ندارند ، مذمت فرموده و فرموده است كه : « وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ » « 3 » ، يعنى : « و چون گفته شود به ايشان كه پيروى كنيد آنچه را كه خدا فرو فرستاده ، مىگويند : بلكه پيروى مىكنيم آنچه را كه يافتيم پدران خويش را بر آن . آيا ( ايشان را پيروى مىنماييد ) هر چند كه بوده باشند پدران ايشان كه در نيابند چيزى را و راه راست نيابند » . و فرموده است كه : « وَ مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَ نِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَعْقِلُونَ » « 4 » ، يعنى : « و داستان آنان كه كافر شدند ، چون داستان كسى است كه بانگ مىزند به آنچه نمىشنود ، مگر خواندن و آوا ؛ زيرا ايشان كرانند از شنيدن سخن حق ، گنگانند از گفتن آن ، كورانند از ديدن راه راست . پس ايشان عقل ندارند » . و فرموده است كه : « وَ مِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ أَ فَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ وَ لَوْ كانُوا لا يَعْقِلُونَ » « 5 » ، يعنى : « و از ايشان كيست كه گوش مىدهد به سوى تو ؟ آيا پس تو مىشنوانى كران را ؛ هر چند بوده باشند كه درنيابند و تعقل نكنند » . و فرموده است كه : « أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا » « 6 » ، يعنى : « بلكه آيا مىپندارى آن‌كه بيشتر ايشان مىشنوند يا عقل دارند و مىيابند ؟

--> ( 1 ) . عنكبوت ، 34 و 35 . ( 2 ) . عنكبوت ، 43 . ( 3 ) . بقره ، 170 . ( 4 ) . بقره ، 171 . ( 5 ) . يونس ، 42 . ( 6 ) . فرقان ، 44 .