آن مال و آن حق به مردم است و همچنين است ساير گناهان و امورى كه از باب غفلت بر انسان گذشته است . شرايط توبه در « نهج البلاغة » شريف است كه : مردى در محضر اميرالمؤمنين عليه السلام گفت : « استغفر اللّه » . حضرت فرمودند : مادر به عزايت بنشيند ، مىدانى استغفار چيست ؟ استغفار درجه صاحب مقامات ملكوتى است و آن مركّب از شش حقيقت است . 1 - پشيمانى از گذشته . 2 - اراده و عزم قوى بر ترك گناه در آينده . 3 - اداى حق مردم در حدّى كه صفحات پرونده در اين زمينه كمترين چيزى نداشته باشد . 4 - بجا آوردن فرائضى كه در گذشته ترك شده . 5 - آب كردن گوشتى كه از معصيت بر بدن روئيده . 6 - چشاندن رنج طاعت بر بدن ، چنانچه لذّت معصيت را چشيد « 1 » . در روايتى آمده : رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود : مىدانيد تائب كيست ؟ عرضه داشتند : نمىدانيم ، فرمود : هر كس توبه كند ولى حقوق مردم را ادا ننمايد و در عبادت خود نيفزايد و در لباسش تغيير ندهد و دوستانش را عوض ننمايد و مجلسش را تغيير ندهد و فرش و بالشش را مبدّل نكند « 2 » و اخلاق و نيّتش را برنگرداند و به فتح قلب يعنى

--> ( 1 ) - نهج البلاغة : حكمت 417 . ( 2 ) - آنچه مربوط به تغيير مال و اثاث خانه است كنايه از بدل كردن حرام به حلال است .