شيطان صفت ، غفلت و جهل . رسول خدا صلى الله عليه و آله دربارهء نور عقل كه هنگام ايمان و عمل صالح تجلّى دارد و ظلمت جهل كه معلول دور بودن از حق است مىفرمايد : لَوْ صُوِّرَ الْعَقْلُ لَاظْلَمَ الشَّمْسُ فى شُعاعِ نورِهِ ، وَلَوْ صُوِّرَ الْحِماقَةُ لَاضاءَ اللَّيْلُ كَالشَّمْسِ فى مُقابَلَةِ ظَلامِهِ « 1 » . اگر عقل مجسم شود ، آفتاب در پرتو نورش تاريك مىشود و اگر حماقت و جهل مجسم گردد ، شب در برابر تاريكىاش از آفتاب روشن‌تر است . انسان اگر از حومهء نفوذ دشمن دور نگردد عاقبتش به تكذيب آيات حق خواهد كشيد . دربارهء عبدالملك مروان آورده‌اند كه به وقت مرگ دستور داد رختخوابش را به اطاقى در بلندى ساختمان ببرند ، به اطرافش نگريست و گفت : الهى ! از تمام گذشته‌ام ناراحتم ، علاقه دارم توبه كنم ولى چون از تو خوشم نمىآيد توبه نمىكنم ، اين سان ظالمانه سخن گفت و به قعر جهنّم افتاد . 2 - بايد از جاذبهء دنياى غلط گريخت ، دنيايى كه انسان را از حق و حقيقت دور مىكند ، دنيايى كه هماهنگى با حلال و حرام حق ندارد و مورث فساد اخلاق است و جز عُجب و غرور و ريا و كبر و منيّت محصولى ندارد . 3 - بايد از حلقهء آفات گريخت ، آفاتى چون : امن از مكر اللّه ، حب شهوت بى جا ، حب رياست ، حبّ مال ، حبّ جاه كه هر كدام كُشنده روح و قاتل قلب است كه هرگاه محبّت به اشيا و عناصر هماهنگ با برنامه‌هاى الهى نباشد ، انسان را به انواع معاصى و گناهان دچار مىكند و درهاى رحمت حق را به روى انسان مىبندد .

--> ( 1 ) - شرح نهج البلاغة ، ابن ابى الحديد : 20 / 42 با كمى اختلاف .