نيك و معارف ، هر كه اين چهار چيز دارد آدمى است و هر كه ندارد نه آدمى است ، هر كه اين چهار چيز به كمال رسانيد او انسان كامل است . براى تزكيهء نفس و تصفيهء قلب و عروج به مراتب عاليهء آن راه‌هايى است كه جز با سير و حركت در آن راه‌ها وصول به آن مراتب ممكن نيست . كوشش و زحمت در اين مرحله ، جهاد اكبر و بالاترين عبادت و داراى بهترين اجر و ثواب اخروى است . كسى كه نفس و هوا بر او غالب است ، از تمام آن حقايق و مدارج و مراتب و ثواب‌ها محروم و براى ابد در مرتبهء حيوانيت باقى است و شكى در اين مسئله نيست كه پيروى از هوا و هوس و شهوات و غرايز خارج از حدود الهى از اقسام شرك خفى است . هواى نفس در آيات و روايات [ أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ وَ أَضَلَّهُ اللَّهُ عَلى عِلْمٍ وَ خَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَ قَلْبِهِ وَ جَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً فَمَنْ يَهْدِيهِ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ ] « 1 » . پس آيا كسى كه معبودش را هواى نفسش قرار داده ديدى ؟ و خدا او را از روى علم و آگاهى خود [ بر اين كه شايستهء هدايت نيست ] گمراه كرد ، و بر گوش و دلش مُهرِ [ تيره بختى ] نهاد ، و بر چشم [ دلش ] پرده‌اى قرار داده است ، پس چه كسى است كه بعد از خدا او را هدايت كند ؟ آيا متذكّر [ حقايق ] نمىشويد ؟ اميرالمؤمنين عليه السلام مىفرمايد :

--> ( 1 ) - جاثيه ( 45 ) : 23 .