اعظم صورت كل موجودات است ، هم چنان كه او هم علّت فاعلى و هم نتيجهء مطلوب اشيا است و صورت در حقيقتِ تركيبى و در هر ماهيّت نوعى عبارت از تمام آن ماهيّت است ، آيا مشاهده نمىكنى كه تخت چوبى كه مبهم و نامعلوم است و حيوان به واسطهء نفس و حسّش حيوان است نه به بدن و جسمش ، همچنين علّت فاعلى هم تمام حقيقت معلول است ؛ زيرا معلول پرتوى از فيض وجود او و تراوشى از درياى بىپايان جود اوست و آن بدين جهت است كه علّت همان‌گونه كه حكماى الهى در علوم الهيّات بيان كرده‌اند ، همانند تابش از خورشيد و گرمى از آتش و نم از درياست و آن علّت ، فاعل تام و تمام فاعل از آن جهت كه فاعل است بوده و تمام كمالات نيز در او جمع مىباشد . اما اشتمال و فراگيرى روح عقلىِ انسان كامل مر كلّيه ممكنات را ، از آن جهت است كه او كتاب مبينى است كه خلاصه و گزيدهء جهان‌هاى وجودى بوده كه كليّات و جزئيات و افراد آن را فرا گرفته است ، اما هنگام رسيدن و اتصال به آنان فرقى بين او و بين قلم حق‌تعالى در احاطه و اشتمالش به تمام موجودات نيست . از شگفتىهاى آفرينش الهى و از عجايب خلقت او آفرينش انسان است كه خداوند رحمان او را جهانى همانند جهان ربوبى آفريده و نشأهء جامعى پديد آورده كه مجموع آنچه كه در ديگر عوالم و نشآت وجودى است در آن گرد آمده است . بلكه ذاتى خلقت فرموده ، موصوف به تمام آنچه كه ذات احدى او بدان‌ها توصيف و تعريف مىگردد ، از صفات جمال و جلال و آثار و افعال و عوالم و نشآت و خلايق و قلم و لوح و قضا و قدر و فرشتگان و افلاك و عناصر و مركّبات و بهشت و دوزخ و مالك و غيره . خلاصه ، آن كه انسان كامل را خداوند نمونه و مثالى از جهت ذات و صفت و فعل براى خود آفريده و شناخت اين پديدهء شگفت‌انگيز و اين نظم زيبا و لطيف