از حق تعالى و اگر چه پيش خلق ، آن مستحب و مستحسن بود و معنى رياضت هم نزديك است ، بدان . اما بعضى از اهل معنى فرق كرده‌اند و گفته‌اند : رياضت مخالفت نفس است در امورى كه به باطن تعلّق دارد . و هر كه صاحب بصيرت بود و محبّت و شوق بر دل وى غالب بود ، چون به مخالفت نفس مشغول شود و در خود تفحّص و تجسّس كند آثار اين صفات ، جمله در خود باز ديد و هر يك از آن ، وقتى كه سببى كه محرّك آن بود حاضر شود ، در خود صريحاً ببيند و بشناسد و به اصلاح آن مشغول گردد ، به توفيق اللّه تعالى . [ وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ ] « 1 » . و كسى كه [ در راه خدا ] بكوشد فقط به سود خودش مىكوشد ؛ زيرا خدا از جهانيان بىنياز است . و طالب صادق بايد كه بنا بر معنى اين آيت ، محقّق بداند كه هر خير و طاعت و عبوديت كه از وى در وجود آيد ، فايده و نفع آن و روح و راحت در عاقبت هم ، با نفس او راجع خواهد بود ، خصوصاً چيزى كه به خلاف نفس تعلّق دارد ؛ زيرا كه اگر چه نفس را در ابتداى احوال از آن كراهيتى بود ، و ليكن آن كراهت‌ها از آن بود كه بر آن ناپسنديده‌ها كه ضد آن است ، عادت كرده بود و عادت چون قوى شود ، طبيعت گردد و نيز هنوز ذوق و راحت آنچه ضدّ آن است نيافته ، اما هرگاه كه شخص از سر شوق و عشق ، يا از روى عقل و طريق علم ، به مخالفت نفس مشغول شود و به تدريج او را اندك اندك از آن عادت باز مىآورد ، چون عزم او قوى بُوَد و در آن قصد صادق باشد و شرايط اخلاص را در اعمال خود نگاه دارد ، البته به قدر

--> ( 1 ) - عنكبوت ( 29 ) : 6 .