است ، خالى از شرك نمىدانند ، چه آن كس كه خدا را از ترس مىپرستد ، در حقيقت به منظور دفع عذاب از جان خود متوسل خدا مىشود ، پس او خودش را مىخواهد نه خدا را و همچنين ، آن كس كه خدا را به اميد ثوابش عبادت مىكند به منظور جلب ثواب و رستگارى به نعمت و كرامت متوسل خدا مىشود ، او هم خود را مىخواهد نه خدا را ، چه اگر راه ديگرى غير از توسل به خدا سراغ داشت ، در جلب آن نفع و دفع آن ضرر ، آن راه را مىپيمود و با خدا و عبادت او هيچ سر و كارى نداشت . در حديث از امام صادق عليه السلام آمده : هَلْ الدّينُ إلّاالحُبُّ « 1 » . مگر دين غير از محبت چيز ديگرى هم هست ؟ و اين مقام نهفته‌ايست كه جز پاكان با آن مساس ندارند و اگر اهل محبت را در اين حديث به عنوان پاكان خوانده ، براى همين است كه گفتيم : اين طايفه از هواى نفس و لوث ماديت منزهند ، پس جان كلام اين شد كه اخلاص در عبادت جز از راه محبت تمام و كامل نمىگردد . توضيح اين مسئله به اين است كه : عبادت خدا از ترس عذاب ، آدمى را وادار مىكند به زهد ، يعنى : چشم‌پوشى از لذايذ دنيوى ، براى رسيدن به نجات اخروى . پس زاهد كارش اين است كه از محرمات و يا كارهايى كه در معناى حرام است ، يعنى ترك واجبات اجتناب كند . آن كس هم كه طمع ثواب دارد ، طمعش او را وادار به كارهايى از قبيل عبادت و عمل صالح مىكند تا به نعمت اخروى و بهشت برين نايلش سازد ، پس كار عابد

--> ( 1 ) - الخصال : 1 / 21 ، حديث 74 ؛ بحار الأنوار : 66 / 237 ، باب 36 ، حديث 5 .