است ، روح و معنى عبادت چيز ديگر است ، روح عبادت وابستگى كامل دارد به مفهومى كه عابد از عبادت دارد و به نوع تلقى او از عبادت و به انگيزه‌اى كه او را به عبادت برانگيخته است و به بهره و حظّى كه از عبادت عملًا مىبرد و اين كه عبادت تا چه اندازه سلوك الى اللّه و گام برداشتن در بساط قرب باشد . ما وقتى در آيات و روايات و به خصوص در « نهج البلاغة » دقت مىكنيم مىبينيم كه تلقى حضرت على عليه السلام از عبادت ، تلقى عارفانه است ، بلكه سرچشمه و الهام‌بخش تلقىهاى عارفانهء از عبادت‌ها در جهان اسلام پس از قرآن مجيد و سنت رسول اكرم صلى الله عليه و آله كلمات و عبادت‌هاى عارفانهء على عليه السلام است . چنان كه مىدانيم ، يكى از وجهه‌هاى عالى و دور پرواز ادبيات اسلامى چه در عربى و چه در فارسى ، وجههء روابط عابدانه و عاشقانهء انسان است با ذات احديّت . انديشه‌هاى نازك و ظريفى به عنوان خطابه ، دعا ، تمثيل ، كنايه ، در اين زمينه به وجود آمده است كه راستى تحسين‌آميز و اعجاب‌انگيز است . در مقايسه با انديشه‌هاى قبل از اسلام در قلمرو كشورهاى اسلامى ، مىتوان فهميد كه اسلام چه جهش عظيمى در انديشه‌ها در جهت عمق و وسعت و لطف و رقت به وجود آورده است ؛ اسلام از مردمى كه بت يا انسان يا آتش را مىپرستيدند و بر اثر كوتاهى انديشه ، مجسمه‌هاى ساختهء دست خود را معبود خود قرار مىدادند و يا خداى لايزال را در حد پدر يك انسان تنزّل مىدادند و پدر و پسر را يكى مىدانستند و يا اهورامزدا را مجسم مىدانستند و مجسمه‌اش را همه جا نصب مىكردند ، مردمى ساخت كه مجردترين معانى و رفيق‌ترين انديشه‌ها و لطيف‌ترين افكار و عالىترين تصورات را در مغز خود جاى دادند ! ! اكنون براى اين كه نوع تلقى « نهج البلاغة » از عبادت روشن شود ، به ذكر