بزرگ محسوس است - ناشى از همين صفت رضاست « 1 » . رضا به قضاى الهى نوعى از نيرو و استعداد به روح مىبخشد كه حقيقت جريانات هستى را درمىيابد ، نه به آن معنى كه به وسيله علوم تفصيلى مانند فيزيك و شيمى و تشريح و گياه‌شناسى به جزئيات و مشخصات و روابط حقايق هستى آگاه مىشود ، بلكه مانند كسى كه به هيچ وجه از تكنيك موسيقى اطلاع ندارد و نمىداند آيا اجزاى دستگاه مفروض از چوب است يا فلز ولى آهنگى كه به وسيله آن نواخته مىشود ، براى او قابل درك و گويى با اعماق روحش درهم مىآميزد . كسى كه آهنگ يك وسيلهء موسيقى را كاملًا دريابد ، به طور يقين تمام اجزاى آن وسيله را مناسب و منظم مىبيند ، گويى خود اوست كه سازندهء وسيلهء مزبور است و بدان جهت كه آهنگ مفروض نه تنها مطلوب اوست ، بلكه با همهء سطوح روح او آشنايى داشته و آن سطوح را مىنوازد ، لذا تمام اجزاى وسيله مفروض و تركيباتش را جزئى از روح خود مىداند . اين حالت شگفت‌انگيز روانى را به هيچ وجه نمىتوان منكر شد . نهايت امر اين است كه اين گونه دريافت در جهان هستى احتياج به توضيح دارد . گروهى عقيده دارند كه اين حالت جز برداشته شدن پرده از روى واقعى روح چيز ديگرى نيست ؛ زيرا روح آدمى نمونهء مجرّد تمام هستى عينى را در خود دارد ، تموّجات طبيعت و هوى و هوس‌هاى حيوانى پرده‌اى بسيار ضخيم روى اين قيافهء روح انداخته است ، وقتى كه رشد روح آدمى به حد اعلا مىرسد ، پرده يا مانع كنار مىرود و تمام هستى در روح نشان داده مىشود .

--> ( 1 ) - بحث در آثار و افكار و احوال حافظ : 312 .