است و بازگشتن وى از همه چيز به خداى تعالى درست برگردد ، يعنى هرچند معرفت با كمال‌تر باشد ظاهر وى به خدمت با نشاطتر باشد و آنچه به وى آمده است از خداى تعالى يا امر باشد يا منّت ، پس امر خداوند را بداند و بداند جز گزاردن شكر منّت روى نيست . و بازگشتن به حق تعالى بر دو معنى باشد : يا اندر محنت باشد به صبر و به مولا بازگردد ، يا اندر نعمت باشد به شكر و به خداوند تعالى بازگردد . مراحل عبادت عارفان تنها حقيقتى كه محور برنامه‌هاى درونى و برونى عارفان است خداست ، آنان كه او را به واقعيّت شناخته‌اند حاضر نيستند لحظه‌اى از او غافل به مانند و جرأت كم‌ترين مخالفتى با حضرت او ندارند . شريعت و طريقت و حقيقت آنان فقط و فقط در بندگى خالصانهء او خلاصه مىشود و بس . آنان فقط دنبال اين هستند كه در تمام شؤون حيات خشنودى جناب او را به دست آورند و براى به دست آوردن رضايت راهى جز اطاعت از حضرتش و عبادت براى او نمىبينند . آن‌ها با معرفتى كه نسبت به او دارند ، به اين نتيجه رسيده‌اند كه مؤثّرى در عالم جز او نيست و حقيقتى غير او در دار هستى وجود ندارد . از اين جهت عبادات آنان همراه با نتيجه و محصول است . مسئلهء نتيجه ومحصول عبادت خالصانه و عارفانه را شهيد مطهّرى رضوان اللّه عليه اين چنين توضيح مىدهد : اساساً هر موجودى كه قدمى در راه كمال مقدّر خويش پيش رود و مرحله‌اى از