حضرت حق ، ابليس را كه از دستور سجدهء بر آدم سرپيچى كرد با هويت ابليسى نيافريد ، و هر انسان يا جنّى كه مصداق كلمه شيطان است با هويت شيطانى خلق نكرد . ابليس موجودى نارى بود كه به خاطر عبادت و طاعت طولانى ، همنشينى با ملائكهء الهى نصيب او شد ، وى از ابتدا خلقت جداى از جنس ملائكه بود : اين كه گروهى وى را در ماهيت با ملائكه يكى مىدانند ، خلاف صريح قرآن است . فَسَجَدُوا الّا ابليسَ كانَ مِنَ الجِنِّ » « 1 » پس همه سجده كردند ، جز ابليس كه از گروه جن بود . حضرت مولى الموحّدين امير المؤمنين عليه السلام فرمود : او از عبادت كنندگان سخت كوش بود ، ولى تعصّب بى جا و كبر و خودبينى و حسد بر او غلبه كرد و با نافرمانى از فرمان حق تمام عبادات خود را به باد داد و درِ هر خيرى را به روى خود بست ، و با تصميم شديدى كه نسبت به گمراهى آدم و فرزندانش گرفت تبديل به موجودى پست و خبيث و پليد شد . فَاعْتَبِرُوا بِما كانَ مِنْ فِعْلِ اللّهِ بِابليسَ إذْ احْبَطَ عَمَلَهُ الطَّويلَ وَ جَهْدَهُ الجَهيدَ ، وَ كانَ قَد عَبَدَ اللهَ سِتَّةَ آلافِ سَنَةٍ لايُدْرى امِنْ سِنِى الدُّنيا ام مِنْ سِنِى الآخِرَةِ عَن كِبْرِ ساعَةٍ واحِدَةٍ . « 2 » از برنامهء حضرت حق در رابطهء با شيطان عبرت بگيريد كه اعمالى طولانى ، و سخت‌كوشى او را به خاطر يك ساعت تكبّر تباه كرد . در صورتى كه خداوند را شش هزار سال بندگى كرد كه معلوم نيست از سال‌هاى دنيايى است يا سال‌هاى آخرتى ( كه هر روزش هفتاد هزار سال دنيايى است ) . پيمودن راه ابليس يعنى سرپيچى از فرمان حق تا نقطهء جدايى از هدايت و

--> ( 1 ) - كهف ( 18 ) : 50 . ( 2 ) - نهج البلاغه : خطبهء 234 ، خطبهء قاصعه .