دهم : در زير تأثير اين عوامل و مؤثرات خارجى و داخلى و سياسى و اجتماعى كه بيشتر آن محصول عقايد و فلسفهء ماده‌پرستى است ، تودهء ملّت زندگى را فقط عبارت از خوردن و خوابيدن پنداشته و تمدن را عبارت از آراستن بدن و تعقيب حظوط و لذايذ جسمانى مىشمارد و فضايل اخلاقى را جزو آثار عتيقه مىداند كه فقط براى تماشا و وقت گذرانى و تعجّب نمودن از كوتاهى نظر و سادگى اسلاف ، خوب و مفيد مىباشد . شجاعت را در گول‌زدن ديگران و در غارت كردن مال ضعيفان و يتيمان مىبيند و تقلّب و چاپلوسى و تملّق و نادرستى را عين هوشيارى و ذكاوت مىپندارد و بر حال مردم متدين و با فضيلت و با عفّت مىخندد و ايشان را استهزا مىكند و نيكبختى را فقط در بر آوردن حاجات نفس حيوانى خود مىداند . بهترين نمونه و عبرت بخش‌ترين مثال براى اين حال همانا اوضاع اجتماعى و اقتصادى و اخلاقى و دينى ملّت‌هاى متمدن كنونى غرب است ؛ زيرا در اينجا مىبينيم كه هرگز به قدر امروز مردم اين ممالك در كوشش و كاركردن ساعى نبوده‌اند و هرگز اين ملت‌ها تا اين درجه داراى ثروت و عظمت و شكوه و جلال و ترقى مادى نبوده‌اند و هرگز به اندازهء كنونى حكومت‌هاى با قدرت و با نفوذ فرمانروايى نداشته‌اند و هرگز دايرهء اختراعات و كشفيّات فنى و وسايل زندگى و ترقّيات مادى و اقتصادى ملّت‌ها تا اين پايه وسعت پيدا نكرده بوده است ، ولى با وجود اين ، بيكارى و بدبختى و گرسنگى و ظلم و بىقرارى و اضطراب و ناامنى و كينه‌ورزى و غارتگرى و خونريزى و خودكشى و نارضايى و فساد اخلاق نيز در هيچ قرنى و دورى تا اين اندازه فراوان و حكمران نبوده است . « 1 » پروردگارا ! اگر در شهوات ، شهوت غريزى ، شهوت مال خواهى ، شهوت مقام ، شهوت خوراك ، لطف و عنايتت دست ما را نگيرد به چاهى از بدبختى و پستى و

--> ( 1 ) - اصول اساسى فن تربيت : 179 .