2 - به اندازهء كوتاهى و تقصير ، خود را مستحق عذاب مىپندارد . 3 - در برابر لطف و مهربانى مولاى عزيز احساس شرمندگى وجودش را فرامىگيرد . 4 - به ميزان شرمسارى و كم‌توجهى به خشوع و فروتنى روى مىآورد . 5 - سرانجام به معبود حقيقى متصل مىشود و به مقام فنا دست مىيابد . قرآن وصف عاشقان حق را چنين توصيف مىكند ؛ وَ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ يَبْكُونَ وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعًا » « 1 » و گريه‌كنان به رو در مىافتند و [ شنيدن قرآن ] بر فروتنى و خشوعشان مىافزايد . يَخِرُّونَ يعنى آنان بىاختيار به زمين مىافتند . خداوند در آيه به جاى يَسجُدون ، كلمه يخرون را به مىبرد كه اشاره به نكته ارزشمندى دارد و آن اين كه آگاهان بيدار دل به هنگام شنيدن آيات قرآن چنان مجذوب و شيفته سخنان الهى مىشوند كه بدون اختيار به سجده مىافتند و دل و جان را در راه آن از دست مىدهند . و تأكيد بر درستى معناى « يخرون » در آيه اين است كه پس از آن واژه « اذقان » به معناى چانه آمده است و بعضى از مفسّران هم احتمال داده‌اند كه در سجدهء معمولى انسان ساجد نخست پيشانى بر خاك مىگذارد ولى كسى كه همچون مدهوشان بر خاك مىافتد اوّل چانه او بر زمين قرار مىگيرد و سپس به كار بردن فعل ديگرى در آيه كه مىفرمايد : وَ يَزِيدُهُمْ خُشُوعاً دليل ديگرى است كه هرگز در يك حال توقف نمىكنند و هميشه به سوى قلّه تكامل پيش مىروند و در هر زمان خشوع آنان افزون مىگردد ، در برابر حقيقت بىنهايت ؛ محو ياد او مىشوند .

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) : 109 .