را به ياد دارد و ارواح دانشمندان علاوه بر خاطره‌هاى عادى ، داراى علوم و فنونى هستند كه در دوران زندگى فرا گرفته‌اند و با رويداد مرگ و جدا شدن روح آگاهى پيدا مىكند و نيك و بدهاى دنياى خود را ، به ياد مىآورد . آيات و روايات بسيارى گوياست كه نيّت‌ها و باورهاى درست و رفتارهاى شايستهء انسان ، تجسّم مىيابند و قلمرو زندگى صاحبان خود را در عالم برزخ روشن مىكنند . و نيّت‌هاى ناپاك و باورهاى نادرست و رفتارهاى ناشايسته با چهره‌هاى تاريك تجسّم مىيابد و عرصهء زندگى صاحبان خود را در عالم برزخ تيره و تار مىسازد . معناى ظلمت برزخ در كلام بزرگان اما برخى گفته‌اند : « مراد از ظلمتِ برزخ ؛ ظلمتِ عمل و ظلمتِ بدن است كه نور از نفس مجرّد قطع شود و آمادهء رجوع به مادهء اصلى شود . برخى گفته‌اند : ظلمات به اعتبار شدّت ظلمت است . برخى گفته‌اند : ظلمات عبارت از شدايد روح در عالم برزخ با كنايه از آتش ظلمات است مانند آتش قيامت يا مكانى كه در عالم مثال است . » « 1 » از شيخ بهايى نقل شده است كه : « در روايات است كه اشباحى كه به نفوس تعلّق دارد در عالم برزخ هستند و جسم نيستند ، ولى مىخورند و مىآشامند و در جلسات حلقه حلقه مىنشينند و سخن مىگويند و بهره مىبرند و گاهى در فضاى بين زمين و آسمانند و يكديگر را

--> ( 1 ) - لوامع الانوار العرشية فى شرح الصحيفة السجادية : 1 / 492 .