پس از فتح ايران به دست مسلمانان ، شمار فراوانى از ايرانيان در عراق به خصوص شهر كوفه سكنى گزيدند ؛ چنان‌كه در شكل‌گيرى شهر كوفه ، دومين عنصر اساسى پس از اعراب به حساب مىآمدند . ايرانيان ساكن كوفه چنين افرادى بودند : - افرادى كه به دست فاتحان مسلمان اسير شده و به عنوان برده به كوفه آورده شدند ، اكثر آنها اسلام آوردند و آزاد شدند ، ولى هم‌پيمان و نان‌خور اعراب باقى ماندند . - كسانى كه زندگى خود را در امپراتورى فارس از دست داده بودند ، كوفه را مناسب‌ترين شهر براى بازيابى فرصتهاى شغلى خويش يافتند و به آنجا هجرت كردند . - شمارى از زندانيان ايرانىِ آزاد شده در جنگ نهاوند ، و زنانى كه بهره فاتحان مسلمان شده بودند و به ازدواج اسير گيرندگان خود درآمده بودند و همچنين 4000 ديالمه‌اى كه در آغاز تأسيس كوفه بدانجا رفته بودند ، از ديگر ايرانيانى بودند كه جمعيت ايرانى شهر كوفه را تشكيل مىدادند . « 1 » 3 . اسلام آوردن موالى در دوران ساسانيان و مقارن حمله مسلمانان به ايران ، بحران همه اركان كشور را فرا گرفته بود . ايران آن روز از درون پوسيده و زمينه براى يك دگرگونى ژرف و اساسى در امپراتورى ساسانى از هر جهت فراهم بود . توده مردم زير فشار مالياتهاى سنگين ، تبعيضات نارواى اجتماعى ، فساد ، نظام طبقاتى و تحميل قوانين مذهبى آن روز حقوقشان نابود شده بود ، عامه مردم كه از كوچك‌ترين حقوق خويش محروم بودند ، براى نابودى امپراتورى لحظه‌شمارى مىكردند . « 2 » اوضاع مذهبى عصر ساسانى ، دچار چنان اختناقى بود كه از آن به عنوان مهم‌ترين سبب آشفتگى اوضاع ايران در دورهء ساسانيان ياد مىكنند . تفرق و تشتّت بين موبدان در اين زمان به حدّ اعلاى خود رسيده بود . خودكامگىها و اقدامات نارواى روحانيون در پيچيده ساختن

--> ( 1 ) . تشيع در مسير تاريخ ، ج 1 ، ص 101 - 102 . ( 2 ) . زرين‌كوب ، عبدالحسين ، ايران بعد از اسلام ، ص 537 .