شيرازى كه مخالف دادن امتياز تنباكو به انگليس بود وقعى ننهادند كه عاقبت ميرزا ، فتواى تحريم تنباكو را صادر كرد . پس از آن نيز به مقابله با فتوا پرداخته ، دست به اكاذيب و شايعات زدند و نسخه‌هاى آن را جمع نمودند ، ولى چون اينها فايده‌اى نبخشيد و نهضت مردم بالا گرفت و شعارها متوجه شخص شاه شد ، مجبور به لغو كلى امتياز گرديد و انگلستان متحمل ضرر بسيار سنگينى شد . « 1 » امام خمينى مىفرمايد : قضيه تنباكو در زمان مرحوم ميرزا به اينها فهماند كه با يك فتواى يك آقايى كه در يك دِه در عراق سكونت دارد ، يك امپراتورى را شكست داد و سلطان وقت هم با همهء كوششى كه كرد براى اينكه حفظ كند آن قرارداد را نتوانست ، حفظ بكند و مردم ايران قيام كردند و شكستند آن پيمانى كه آنها داشتند . « 2 » در دوران مظفرالدين شاه نيز تحت تأثير گسترش نفوذ غرب ، روابط دربار با عالمان دينى به سردى گرائيد كه حضور روحانيون در نهضت مشروطيت و فعاليتهاى سياسى آنها به عنوان يك نيروى مخالف و معترض واكنشى به اقدامات غرب‌گرايانه حكومت بود . « 3 » 6 . نهضت مشروطيت و نقش بزرگان تشيع حوادث و وقايع نهضت مشروطيت فراوان است و عواملى چند در پيدايش آن‌ها نقش داشت . يكى از مهم‌ترين آنها مراجع و بزرگان مذهبى بودند كه با آگاهى بخشيدن و بسيج مردم ، مبارزه غير فعال مردم را تبديل به مبارزه فعال نمودند . علماى بزرگى كه در اين نهضت نقش مهمى داشتند عبارت بودند از : آيت الله طباطبايى ، آيت الله سيد عبداللَّه بهبهانى ، آيت اللَّه شيخ فضل اللَّه نورى و بزرگان نجف چون آيت اللَّه تهرانى ، آيت اللَّه خراسانى ، آيت اللَّه مازندرانى نيز با اين نهضت همراهى كردند .

--> ( 1 ) . تاريخ دو هزار و پانصد ساله ايران . . . ، ج 3 ، ص 191 - 174 ؛ ر . ك : تاريخ شيعه ، ص 310 - 313 ؛ سيد جلال‌الدين ، مدنى ، تاريخ سياسى معاصر ايران ، ص 15 - 30 . ( 2 ) . تروجنى ، سيد محمد هاشمى و حميد بصيرت‌منش ، تاريخ سياسى معاصر ايران از ديدگاه امام خمينى ، ص 44 . ( 3 ) . فريدون ، اكبرزاده ، نقش رهبرى در نهضت مشروطه ، ملى نفت و انقلاب اسلامى ، ص 45 - 46 .