4 . دوران كريم خان زند پس از كشته شدن نادر ( 1160 ق ) به دست همراهانش ، سران سپاه وى در هر گوشه‌اى از ايران سر به شورش برداشتند ، و خود را حاكم آن منطقه دانستند . تا آنكه كريم خان زند توانست پس از چهارده سال جنگ همه مدعيان را از ميان بردارد و يا زير نفوذ خويش درآورد . وى در ماه صفر 1179 قمرى وارد شيراز گرديد و آن شهر را پايتخت خود قرار داد . ايل زند پيرو مذهب تشيع بودند . كريم خان به تقليد از سلاطين صفويه ، در ايام محرم به اقامهء مراسم عزادارى مىپرداخت . بديهى بود كه مقيد بودن وى به آداب مذهبى كه شعار ايرانيان بود در توجه عمومى نسبت به وكيل زند تأثير بسزايى داشت . او نسبت به مذهب تعصب نداشت و عقايد دينى را مانع انجام مقاصد و امور سياسى قرار نمىداد . او به پيروان تمام اديان احترام مىگذاشت و از لحاظ تعهدات اجتماعى و مقررات كشورى ، ميان افراد ملت تفاوتى نمىنهاد و اگر فردى از پيروان يكى از اديان ، مورد ستم مسلمانى قرار مىگرفت ، از وى حمايت مىكرد . كريم خان با اينكه به نقل مورخين ، خواندن و نوشتن نياموخته بود ، نسبت به دانشمندان و علماى مذهب احترام قائل بود و به طبقه عرفا و مشايخ علاقه‌مند بود و حضور برخى از وزارى علم دوست مانند ميرزا محمدحسين فراهانى و ميرزا محمدجعفر ، از منشيان قديم نادر كه امور كشورى را اداره مىكردند ، در ترويج علم و معارف آن عصر بىتأثير نبود . « 1 » 5 . دوران قاجار مورخين ، دوره قاجار را دوران انحطاط مادى و معنوى ايران مىنامند . شرح زيانهايى كه در مدت حكمرانى سلاطين قاجار بر اين كشور رفته ، كتاب مفصلى را مىطلبد . در آغاز سلطهء قاجار ، آغا محمد خان توانست كشور متحدى را تشكيل و كشور را از حالت ملوك الطوايفى نجات دهد ، ولى براى رسيدن به قدرت خونريزىهاى بسيار كرد و حتى به برادران و عموزادگان خويش رحم نكرد . « 2 »

--> ( 1 ) ر ك همان ص 141 171 و ص 159 160 . ( 2 ) تاريخ كامل ايران ص 590 تاريخ دو هزار و پانصد ساله ايران ج 3 ص 226 227