آن حضرت و هيأت همراه ، بالغ بر نُه يا دوازده هزار نفر از مردم به يارى امام عليه السلام شتافتند . « 1 » در طول مدت جنگ نيز همكارى و فداكارى زيادى كرد تا سپاه امام عليه السلام پيروز شد . و بنابر نقل ابن عساكر از ابوعبيده ، فرماندهى جناح چپ سپاه على عليه السلام برعهده امام حسن عليه السلام بود . « 2 » حضرت مجتبى عليه السلام در جنگ صفين نيز در ركاب پدر پايمردىها كرد . در اين جنگ ، معاويه ، عبيداللّه بن عمر را نزد امام حسن عليه السلام فرستاد كه : « از حمايت پدرت دست بردار ، ما خلافت را به تو واگذار مىكنيم ؛ چرا كه قريش از پدر تو به خاطر سابقهء پدركشتگىها ناراحتند ، امّا تو را پذيرا خواهند بود . » حضرت مجتبى عليه السلام در پاسخ فرمود : « نه ، به خدا سوگند چنين كارى انجام‌پذير نيست » سپس به پيك چنين هشدار داد : « گويى پيكر كشتهء تو را امروز يا فردا افتاده در ميدان جنگ مىبينم . شيطان تو را فريب داده و كارت را چنان زينت بخشيده كه خود را آراسته و معطّر كرده‌اى به اميد آنكه زنان شام تو را ببينند و فريفته‌ات شوند ؛ ولى خداوند به زودى تو را به خاك مرگ خواهد افكند . » « 3 » امام حسن عليه السلام در اين جنگ تا پايان ، همراه پدر بزرگوارش بود و در هر فرصت ، مردانه به سپاه دشمن مىتاخت و به كام مرگ فرو مىرفت . چندان كه وقتى على عليه السلام - در جريان يكى از اين پيشروىها - جان فرزندش را در خطر ديد ، نگران شد و با ناراحتى فرياد زد : اين جوان را نگه داريد و به آمدن با منش مگذاريد تا - قصد جنگ نكند و - پشت مرا نشكند . دريغم آيد كه اين دو - حسن و حسين عليهما السلام - را مرگ در رسد و با كشته شدن آنان ، دودمان رسول خدا صلى الله عليه و آله به سر رسد . « 4 » در جريان حكميّت ، پس از آنكه خبر دردناك خلع امام عليه السلام به وسيلهء ابوموسى

--> ( 1 ) - ر . ك : الجمل ، مفيد ، ص 243 ؛ كامل ، ابن اثير ، ج 3 ، ص 227 - 231 . ( 2 ) - ر . ك : ترجمة الامام الحسن من تاريخ دمشق ، ص 170 . ( 3 ) - وقعهء صفين ، ص 297 . ( 4 ) - نهج‌البلاغه ، ترجمهء سيد جعفر شهيدى ، خ 207 ، ص 240 .