شام و . . . به چشم مىخورد . نتايج زيانبار اين كشمكش‌ها در درون جامعه اسلامى دامنگير توده‌هاى مردم مىشد كه راه به جايى نداشتند . آنان ، هم از ناحيه حكومت و عوامل ستمگر و سنگدل آن همچون « ابن زيات » و « ابن خصيب » « 1 » تحت فشار و آزار بودند و هم از ناحيه گروه‌هاى شورشگر . تنها راه نجات مردم از اين تنگنا روى آوردن به مكتب اهل بيت عليهم السلام و پناه بردن به دامن پيشواى دلسوز امت ؛ حضرت هادى عليه السلام بود . 4 - گسترش نهضت‌هاى علويان گسترش نهضت‌هاى علويان در مناطق مختلف كشور اسلامى از ديگر ويژگىهاى اين دوره است . عامل اساسى آن بر سر كار آمدن نظاميان ترك و نيز خلفاى ستمگرى همچون متوكّل بود . اين دوره از تاريخ اسلام شاهد حدود بيست جنبش از سوى علويان است كه از آن جمله مىتوان از نهضت محمد بن قاسم ، محمد بن صالح ، يحيى بن عمر ، حسن بن زيد ، حسن بن محمّد و اسماعيل بن يوسف نام برد . « 2 » اين مبارزان علوى در جاى جاى قلمرو اسلامى از مرو ، طالقان ، طبرستان ، رى و همدان گرفته تا كوفه ، مدينه و مكّه ، پرچم قيام عليه ستمگران عباسى برافراشتند و مردم را به كتاب خدا و سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله فراخواندند . شعار علويان « الرّضا من آل محمّد » بود . آنان با طرح اين شعار هر چند براى رهبرى نهضت فرد خاصى را معرفى نمىكردند ؛ چون اين كار موجب حساس شدن حكومت نسبت به او مىشد ؛ ولى در عمل ، نهضت خود را به سمت پذيرش رهبرى شايسته‌ترين عنصر اين خا ندان كه در آن عصر در وجود امام هادى عليه السلام خلاصه مىشد جهت مىدادند .

--> ( 1 ) - دو نفر ياد شده در حكومت عباسى منصب وزارت داشتند . در وصف جنايات ابن زيات نوشته‌اند : وى براىشكنجه مخالفان ، تنورى آهنين ساخته و ميخهايى در آن نصب كرده بود ( الفخرى ، ص 235 ) احمد بن خصيب در آغاز ، منشى متوكل بود و پس از آن وزير وى شد . او فردى ستمگر و تنگ‌نظر بود و به هيچ كس رحم نمىكرد . ( 2 ) - براى آگاهى از تفصيل نهضت‌هاى ياد شده رجوع كنيد به مقاتل الطالبيين ، صص 384 - 425 و كامل ابن اثير ، ج 7 ، صص 130 - 165 .