برترين آفريده خدا پس از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىدانست و دستور داد از كسى كه از معاويه به نيكى ياد كند بيزارى جويند . « 1 » آنچه مىتوان درباره اين موضع‌گيرىهاى متناقض مأمون گفت اين است كه وى در سياست‌ها و مواضع سياسى از مبادى عقيدتى خويش پيروى نمىكرد بلكه اعتقادات خود را متناسب با شرايط سياسى ، ابراز و هماهنگ مىساخت . بنابراين ممكن است اظهار تمايل او به امير مؤمنان عليه السلام متأثّر از گرايش وى به مذهب معتزليان بغداد باشد نه اعتقاد به تشيّع . « 2 » 2 - وفاى به نذر بعضى از محدثان شيعه مانند شيخ صدوق و برخى مورخان اهل سنّت مانند ابوالفرج اصفهانى و شبلنجى اين اقدام مأمون را ناشى از نذر وى مىدانند كه اگر بر برادرش پيروز شود خلافت را به اهلش واگذار كند . « 3 » 3 - ابتكار فضل بن سهل جرجى زيدان و برخى ديگر معتقدند مبتكر و طراح اصلى اين نقشه ، فضل بن سهل وزير مأمون بود نه خود مأمون . حال ، فضل با چه انگيزه‌اى مأمون را وادار به چنين اقدامى كرد ، جرجى زيدان معتقد است او شيعه بوده و روى اعتقاد و ارادتى كه به امام رضا داشته چنين اقدامى كرده است . « 4 » بيهقى انگيزه فضل را سياسى مىداند و مىنويسد : فضل براى آن كه آثار رفتار ستمگرانه هارون نسبت به علويان را از دامن حكومت عباسى

--> ( 1 ) - تاريخ الخلفاء ، ص 308 . ( 2 ) - در ميان گرايش‌هاى فكرى در عصر مأمون بجز تشيع امامى و زيدى مىتوان از اهل حديث و معتزله نام برد . اهل حديث به عنوان يك فرقه عثمانى ، موضع مخالفى با امير مؤمنان عليه السلام داشتند ؛ ولى در ميان معتزله بغداد - بر خلاف معتزله بصرى كه عثمانى مذهب بودند - گرايش مثبتى نسبت به آن حضرت وجود داشت . اين مسأله موجب شد معتزليان نيز از سوى اهل حديث متهم به تشيع شدند . تشيعى كه از نظر اهل حديث جز به معناى برتر دانستن حضرت على عليه السلام بر ديگران چيز ديگرى نبود . ( 3 ) - ر . ك : عيون اخبار الرضا عليه السلام ، ج 2 ، ص 117 ؛ مقاتل الطالبيين ، ص 357 و نور الابصار ، ص 316 . ( 4 ) - تاريخ التمدن الاسلامى ، ج 4 ، صص 163 - 164 .