و درايت آن توصيه كرد . « 1 » در گام دوم از پيروان خود خواست احاديثى را كه مىشنوند به كتاب خدا عرضه كنند و در اين باره مىفرمود : « اذا حَدَّثْتُكُمْ بِشَيْىءٍ فَاسْأَلُونى عَنْ كِتابِ اللَّهِ » « 2 » زمانى كه حديثى براى شما بيان مىكنم درباره كيفيّت مطابقت آن با كتاب خدا از من بپرسيد . پيشواى پنجم علاوه بر اين دو اقدام ، خود نيز در مواقع لازم به معرفى احاديث جعلى مىپرداخت . آن حضرت در گفتگو با جمعى از يارانش بيش از يكصد روايت را برشمرد كه مردم آنها را صحيح مىپنداشتند در حالى كه همه آنها دروغ و جعلى بودند و افزود بيشتر احاديثى كه در فضل بعضى صحابه نقل شده از مجعولات دوران زمامدارى معاويه است . « 3 » 2 - تبيين و گسترش فقه اهل بيت عليهم السلام منبع بيش از هشتاد درصد مسائل و فروع فقهى روايات است كه با ممنوعيّت و مهجوريت حديث ضربه مهلكى بر پيكر آن وارد آمد و از صحنه زندگى مردم بيرون رفت . بىبهره بودن گردانندگان حكومت و عالمان وابسته به آنان از آگاهيهاى فقهى ، فتوحات نظامى در اين عصر و سرگرمى زمامداران و مردم به كشورگشايى و كشمكش‌هاى سياسى ، عوامل افزونى بودند كه مردم را نسبت به مسائل دينى و فقهى در بىخبرى محض قرار داده بود . دكتر على حسن مىنويسد : در دوران بنىاميّه - كه به امور و مسائل دينى توجه چندانى نمىشد - مردم نسبت به فقه و مسائل دينى آگاهى نداشتند و از آن چيزى نمىفهميدند ، و تنها مردم مدينه از اين‌گونه مسائل آگاهى داشتند . « 4 » شاهد گوياى آن روايتى است كه مىگويد : ابن عباس در آخر ماه رمضان در بصره بر فراز منبر از مردم خواست زكات روزه خود را بپردازند ؛ ولى هيچ كس ، مقصود و معناى

--> ( 1 ) - ر . ك : معانى الاخبار ، ص 1 ، حديث 2 . ( 2 ) - كافى ، ج 5 ، ص 300 . ( 3 ) - ر . ك : حياةالامام محمد الباقر عليه السلام ، ج 2 ، ص 181 . ( 4 ) - نظرة عامّة فى تاريخ الفقه الاسلامى ، ص 110 .