حضرت از نخستين لحظات ممكن تلاش گسترده‌اى را در اشاعه دعوت هدفدار و بنيادى تشيّع آغاز كرد و زمينه‌ها و مقدمات تأسيس دانشگاه بزرگ اسلامى را - كه در دوران امامت فرزندش امام صادق عليه السلام به اوج عظمت رسيد - فراهم ساخت . ابعاد اين نهضت به حدّى گسترده بود كه علاوه بر مراكز شيعه نشين مانند مدينه و كوفه ، مناطق جديدى را نيز كه از مركز حكومت بنىاميّه دور بود ، تحت پوشش قرار داد كه از آن جمله مىتوان از خراسان نام برد . رواياتى بيانگر اين نفوذ در ميان مردم خراسان است كه به يك نمونه آن اشاره مىكنيم . ابو حمزه ثمالى مىگويد : در مسجد رسول خدا صلى الله عليه و آله نشسته بودم كه مردى پيش آمد ، سلام كرد و خطاب به من گفت : تو كيستى اى بنده خدا ! ؟ گفتم : از مردم كوفه‌ام ؛ كارت چيست ؟ گفت : آيا ابو جعفر ، محمد بن على را مىشناسى ؟ گفتم : آرى مىشناسم ؛ به ايشان چه كار دارى ؟ مرد گفت : چهل مسأله آماده كرده‌ام تا از او بپرسم ؛ در نتيجه آنچه را حق است بگيرم و باطلش را رها كنم . گفتم : آيا مرز حق و باطل را مىدانى و ملاك تشخيص آن دو را در دست دارى ؟ گفت : بلى . گفتم : در اين صورت چه نيازى به امام باقر عليه السلام دارى ؟ گفت : شما كوفيان ، افرادى كم‌ظرفيّت هستيد ! زمانى كه ابو جعفر را ديدى مرا مطلّع كن . در اين ميان امام باقر عليه السلام وارد شد در حالى كه جمعى از مردم خراسان و افراد ديگر ، اطراف او را گرفته درباره مسائل و مناسك حج از آن حضرت سؤال مىكردند . « 1 » شرايط فرهنگى نهضت علمى امام باقر عليه السلام در شرايطى تحقق يافت كه جمود فكرى و بيگانگى از فرهنگ و معارف اسلامى سراسر جهان اسلام را فرا گرفته بود . عالمان و فقيهان مشهور يا به دربار وابسته بودند و يا به حوزه‌هاى فكرى منحرف و سرگرم كننده كه نه تنها نمىتوانستند ملجأ و پناهگاه مردم تشنه و جوياى حقيقت باشند كه گاه خطرناكتر از

--> ( 1 ) - بحارالانوار ، ج 46 ، ص 357 .