خلاصه يكى از راههاى شناخت افراد ، اطلاع از اظهار نظر ديگران نسبت به آنان است . دامنهء اظهار نظر افراد نسبت به يك شخص هر چه گسترده‌تر و دربرگيرندهء ابعاد بيشترى از زندگى و شخصيت آن فرد باشد ، در شناسايى او مؤثرتر است . از سوى افراد و شخصيتهاى علمى و سياسى موافق خط امامت و مخالف با آن ، درباره شخصيّت امام صادق ( ع ) اظهار نظرهاى فراوانى شده است . اظهار نظر كنندگان از نظر اعتقادى گرايشهاى مختلفى دارند ؛ ولى از آنجا كه اظهار نظرهاى مخالفان و اعترافات آنان درباره يك فرد ، بيشتر از دوستان مورد پذيرش افكار عمومى و بيانگر گستردگى ابعاد شخصيّت آن فرد است ، سعى ما در اين درس بر اين بوده كه بيشتر ، اظهار نظرها و اعترافهاى مخالفان جبههء امامت را درباره شخصيّت آن حضرت ذكر كنيم ، هر چند براى نمونه به اظهار نظر برخى از دوستان و پيروان آن حضرت نيز همچون زيد بن على ، جابربن حيان و حسن بن على وشّاء اشاره كرده‌ايم . در بخش اظهار نظرهاى مخالفان ، هم اعترافات مخالفان سياسى آن حضرت همچون منصور عباسى را آورده‌ايم و هم مخالفان اعتقادى آن گرامى با گرايشهاى گوناگون از قبيل سنّى مسلكان ، مثل ابو حنيفه ، مالك بن انس و ابن ابى ليلى ؛ ماديگرايان ، مثل ابن ابى العوجاء ، ابن مقفع و ابو شاكر ديصانى ؛ و محدثان و مورخان ، مثل : شهرستانى ، محمد بن طلحه شافعى ، شبلنجى و برخى از نويسندگان معاصر مثل ابو زهره و عبدالحليم جندى ، كه در مجموع همهء اين نامبردگان ، به علم و دانش و زهد و تقواى آن حضرت اعتراف دارند و او را برترين دانشمند زمان خود شمرده‌اند . پرسش 1 - موضع حسن بن على وشّاء درباره امامت ، و اظهار نظر وى نسبت به امام صادق ( ع ) را ذكر كنيد . 2 - يك نمونه از اعترافات منصور عباسى درباره شخصيت امام صادق ( ع ) را ذكر كنيد . 3 - ابن ابى ليلى كه بود و نسبت به پيشواى ششم چه اظهار نظرى كرد ؟ 4 - اين مقفّع چه مسلكى داشت و نسبت به امام صادق چه اظهار نظرى كرد ؟ 5 - چرا اظهار نظر مخالفان يك شخص ، مىتواند معيارى براى شناخت وى باشد ؟