امام صادق ( ع ) به سبب حساسيّت و دشوارى و پيچيدگى مباحث اعتقادى ، بسيارى از اصحاب و شاگردانش را از بحث و مناظره با مخالفان منع كرده بود . برخى از شاگردان از اين دستور مستثنا بودند كه هشام بن حكم در رأس اين افراد بود . « 1 » مردى شامى به حضور امام صادق رسيد و تقاضاى مناظره با آن حضرت كرد . امام ( ع ) وى را به شاگردانش ارجاع داد و در زمينهء مباحث مربوط به امامت ، هشام بن حكم را معرفى كرد . هشام ، آنچنان ماهرانه و قدرتمندانه با وى به بحث پرداخت كه فرد شامى شيفتهء سخنان وى شد و به حدّى شگفت زده و متحيّر و مبهوت گشت كه ياراى سخن گفتن و مناظره نداشت . « 2 » پيشواى ششم ، هشام را با آنكه چهره‌اى جوان و كم سنّ و سال بود ، بر بسيارى از اصحاب كهنسال و پيش كسوت خويش مقدم مىداشت و درباره‌اش مىفرمود : « اين مرد ، با دل ، زبان و دستش ما را يارى مىكند . » و نيز مىفرمود : « هشام ، خواهان و جويندهء حقّ ما ، پيشگام در سخن ما ، تأييد كنندهء صداقت ما و به خاك مالنده دماغ باطل و دشمنان ماست . هر كس از او پيروى كند و پا جاى پاى او گذارد ، از ما پيروى كرده و هر كه با وى به مخالفت برخيزد و منكر او شود ، در حقيقت به دشمنى ما برخاسته و منكر ما شده است . » « 3 » هشام ، در زمينهء مسائل اعتقادى مناظرات فراوانى با سران گروههاى فكرى مخالف خطّ امامت ، از قبيل : ابن ابى العوجاء ، ابو شاكر ديصانى ، جاثليق ، ابو حنيفه ، ابراهيم بن يسار معتزلى ، ابو هذيل علّاف و . . . داشت « 4 » و در همهء اين مناظرات ، چهره حق را با قوت و قدرت ، آشكار ، و باطل را رسوا مىساخت . وى نه تنها با زبانش در همهء صحنه‌ها مدافع حريم ولايت و امامت بود ، بلكه همانگونه كه استاد ارجمندش امام صادق ( ع ) بدان اشاره كرد ، با دستان و قلمش نيز خدمت بزرگى به مكتب تشيع كرد و كتابهاى ارزشمند فراوانى در علوم مختلف نگاشت كه عناوين برخى از آنها عبارت است از : كتاب علل التحريم ، كتاب الفرائض ، كتاب

--> ( 1 ) - ر . ك : الامام الصادق ، مظفر ، ص 170 . ( 2 ) - ر . ك : رجال كشى ، ج 2 ، ص 554 - 556 . ( 3 ) - معالم العلماء ، ابن شهر آشوب ، ص 128 . ( 4 ) - الامام الصادق و المذاهب الاربعة ، ج 2 ، ص 85 .