بىزحمت و بدون دغدغه امكان پذير است و پشتوانهء او در گردآورى و ثبت اين گونه رخدادها ، جذبه‌هاى مادّى و انگيزه‌هاى سياسى و اعتقادى است ؛ در حالى كه براى ثبت جريانهاى مربوط به طبقهء محكوم - در صورت داشتن انگيزه - لازم است با تلاش زياد از اينجا و آنجا و با بيم فراوان ، خبرى به دست آورد و در كتاب خود ثبت كند . علاوه بر مطالب ياد شده اين مطلب نيز در خور تأملّ است كه همه تاريخهاى معروف و معتبرى كه مدارك و مآخذ بيشتر تحقيقات و گزارشهاى بعدى به شمار مىآيد و تا چهارصد سال بعد از دوران امامت امام صادق ( ع ) نوشته شده است ، داراى صبغهء عباسى است ؛ چه آنكه حكومت عبّاسيان تا نيمهء قرن ششم هجرى ( 656 ه . ق ) ادامه داشت و همهء تاريخهاى معروف مثل تاريخ يعقوبى ( م . 284 ) ، تاريخ طبرى ( م . 310 ) ، مروج الذهب مسعودى ( م . 346 ) و . . . در دوران حكومت و سلطنت اين خاندان و متأثر از نفوذ سياسى آنان نوشته شده است . در چنين شرايطى از يك مورّخ دوران عبّاسى هرگز انتظار نمىرود كه بخواهد يا بتواند اطلاعات درست و دقيقى از زندگى امام صادق ( ع ) را تحصيل كرده در كتاب خود ثبت نمايد . با عنايت به آنچه گفته شد ، مىتوان چنين نتيجه گرفت كه بخش عمده‌اى از زندگى و تلاشهاى سياسى و فرهنگى امام صادق ( ع ) در صفحات تاريخ منعكس نشده و بسيارى از آنچه منعكس شده با واقعيت فاصلهء زيادى دارد . تنها راهى كه مىتواند ما را به سير كلّى زندگى امام صادق ( ع ) و فعّاليتهاى اساسى آن حضرت رهنمون سازد ، آن است كه نمودارهاى مهمّ و برجستهء زندگى آن گرامى را در لابه لاى اين ابهامها يافته ، به كمك آنچه از اصول كلّى تفكر و اخلاق آن حضرت مىشناسيم ، خطوط اصلى زندگينامهء امام را با آن ترسيم كنيم ؛ آنگاه براى تعيين خصوصيات و دقايق ، در انتظار قرائن و دلائل پراكنده تاريخى و نيز قرائنى بجز تاريخ بمانيم . اينك - با توجه به آنچه بيان شد - ضمن چند درس به تبيين نمودارهاى مهمّ و برجسته در زندگى علمى ، سياسى ، فرهنگى و تربيتى امام صادق ( ع ) مىپردازيم . الف - تبيين و تبليغ مسألهء امامت